Cơ hội rộng hơn, nhưng chưa thể tính ngay lợi ích thuế
Hiệp định VEFTA là thỏa thuận thương mại tự do giữa Việt Nam và bốn nước EFTA, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, nhằm mở rộng tiếp cận thị trường và giảm rào cản thương mại giữa các bên. Sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, hiệp định được ký ngày 18-10-2026; đến ngày 11-11-2026, hiệp định vẫn chưa có hiệu lực. Vì vậy, cơ hội đã rõ nhưng ưu đãi chưa thể mặc nhiên đưa vào giá chào bán. Tại hội thảo do VCCI tổ chức ngày 11-11, các đại biểu tập trung bàn cách doanh nghiệp chuẩn bị để tận dụng cam kết khi hiệp định có hiệu lực. EFTA có sức mua cao, trong khi thương mại hai chiều năm 2025 tăng gần 29%. Tuy nhiên, xuất khẩu của Việt Nam còn thấp hơn nhập khẩu, cho thấy dư địa đáng kể nhưng không phải lời bảo đảm rằng mọi doanh nghiệp sẽ lập tức có đơn hàng.
Cam kết xóa bỏ thuế ngay của EFTA bao phủ 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam; hàng công nghiệp thuộc diện hưởng thuế suất 0% ngay, còn nhiều nông sản được cắt giảm thuế. Con số hấp dẫn, nhưng chỉ có ý nghĩa với từng mặt hàng và từng thị trường khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ điều kiện. EFTA không phải liên minh thuế quan: Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung biểu thuế, còn Na Uy và Iceland có biểu riêng. Đặc biệt, mức mở cửa nông sản khác nhau giữa các nước. Một chiến lược xuất khẩu chung cho cả bốn thị trường vì thế dễ dẫn đến tính sai giá hoặc chọn nhầm lộ trình tiếp cận.
Tính quy tắc xuất xứ như một khoản trong giá thành
Muốn hưởng ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp phải xác định mã hàng, chứng minh hàng có xuất xứ từ nước thành viên, đáp ứng quy định vận chuyển trực tiếp và có chứng từ xuất xứ. Việc đó có thể đòi hỏi rà soát nhà cung cấp, đổi nguồn nguyên liệu, điều chỉnh kế hoạch sản xuất và xây dựng hệ thống lưu hồ sơ. VEFTA cho phép cộng gộp mở rộng đối với hàng hóa phi nông nghiệp có xuất xứ từ các nước ASEAN và EU, nhưng doanh nghiệp vẫn cần kiểm tra điều kiện cụ thể áp dụng cho sản phẩm của mình. Bà Nguyễn Sơn Trà, đại diện Bộ Công Thương, lưu ý doanh nghiệp cần chủ động nguyên liệu, hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ để tận dụng ưu đãi. Do đó, cần đặt chi phí tuân thủ cạnh khoản thuế dự kiến tiết kiệm, thay vì xem việc đổi nguồn cung là thủ tục phụ.
Cách tính thực tế nên bắt đầu từ từng mã hàng và khách hàng mục tiêu: xác định thuế hiện hành và mức ưu đãi dự kiến, kiểm tra khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, rồi cộng chi phí nguyên liệu phù hợp, quản lý chứng từ, kiểm soát chất lượng và thủ tục xuất khẩu. Sau đó mới so sánh khoản tiết kiệm thuế với tổng chi phí chuẩn bị, vận chuyển và phân phối. Nếu các khoản này tăng nhanh hơn phần thuế giảm, lợi thế giá có thể biến mất. Doanh nghiệp nên thử tính trên một vài sản phẩm và lô hàng dự kiến trước khi thay đổi toàn bộ chuỗi cung ứng. Cách làm này giúp phân biệt mặt hàng có khả năng cạnh tranh thật với mặt hàng chỉ có thuế suất ưu đãi trên giấy.
Chất lượng và phát triển bền vững quyết định cơ hội thành đơn hàng
Thuế thấp có thể tạo dư địa cạnh tranh về giá, nhưng người mua còn xét chất lượng, an toàn sản phẩm và độ ổn định nguồn cung. Tại EFTA, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đòi hỏi doanh nghiệp có dữ liệu và quy trình kiểm soát đáng tin cậy. Đây không phải phần việc có thể bổ sung vào phút cuối: nhà xuất khẩu cần rà soát nguyên liệu đầu vào, khả năng truy xuất qua các công đoạn, hồ sơ chất lượng và năng lực giao hàng đều đặn. Với doanh nghiệp dệt may, nâng tỷ lệ nội địa hóa cần đi cùng cải thiện chất lượng, năng suất và điều kiện lao động, thay vì chỉ tăng quy mô. Đầu tư cho những yêu cầu này có chi phí, nhưng bỏ qua chúng có thể khiến doanh nghiệp không qua được khâu lựa chọn nhà cung cấp, dù có lợi thế thuế.
Thị trường cũng cần được tiếp cận riêng theo sản phẩm. Thụy Sĩ và Na Uy có quy mô lớn hơn; Iceland và Liechtenstein có thể phù hợp với hàng chuyên biệt, chất lượng cao và phân khúc ngách. Những cuộc kết nối cà phê tại Thụy Sĩ cho thấy gặp được đối tác mới chỉ là bước đầu: hợp tác còn tùy vào chất lượng, năng lực cung ứng và khả năng phát triển sản phẩm. Vì vậy, trước khi chào hàng, doanh nghiệp nên tìm hiểu nhu cầu người mua, tiêu chuẩn áp dụng và cách tổ chức vận chuyển, rồi lập giá thành đầy đủ sau khi tính cả chi phí tuân thủ. Đây là cách biến cam kết thương mại thành một đề nghị mua bán có thể thực hiện, thay vì chỉ dựa vào kỳ vọng thuế giảm.
Theo dõi hiệu lực, chỉ đầu tư khi bài toán đã rõ
VEFTA đã được ký nhưng chưa có hiệu lực tính đến ngày 11-11-2026; Bộ Tài chính đang chuẩn bị dự thảo nghị định về biểu thuế ưu đãi để triển khai cam kết. Doanh nghiệp cần theo dõi thời điểm hiệp định có hiệu lực cùng hướng dẫn chính thức, thay vì áp dụng trước mức thuế dự kiến vào hợp đồng hoặc giá xuất khẩu. Trong thời gian chờ, việc hữu ích nhất là lập danh mục sản phẩm tiềm năng, kiểm tra xuất xứ và hồ sơ hiện có, khảo sát yêu cầu của từng thị trường EFTA, đồng thời tính đầy đủ chi phí giao hàng và phân phối. Nếu sau các bước đó phần tiết kiệm thuế vẫn tạo được biên cạnh tranh, doanh nghiệp có cơ sở đầu tư và đàm phán đơn hàng. Nếu không, cần điều chỉnh nguồn cung hoặc tập trung vào sản phẩm phù hợp hơn. VEFTA mở cánh cửa; chính phép tính chi phí và năng lực đáp ứng mới quyết định doanh nghiệp có bước qua được hay không.
