Cơ hội lớn, nhưng không tự chuyển thành đơn hàng
Hiệp định VEFTA là khuôn khổ thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, nhằm mở rộng thương mại, đầu tư và tiếp cận thị trường giữa hai bên. Sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, hai bên ký hiệp định ngày 18/10; đến 11/11, VCCI tổ chức hội thảo tại Hà Nội để trao đổi cách doanh nghiệp chuẩn bị khai thác các cam kết.
Thời điểm này đáng chú ý vì thương mại song phương vẫn chưa phản ánh hết tiềm năng. Năm 2025, xuất khẩu của Việt Nam sang EFTA đạt khoảng 405,1 triệu USD, trong khi các nước thành viên có mức thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới. Cơ hội vì thế không nằm ở dân số đông, mà ở sức mua, yêu cầu chất lượng và khả năng tạo uy tín với khách hàng. Nhưng ký kết mới chỉ mở cánh cửa; để có đơn hàng, nhà xuất khẩu phải chứng minh mình đáp ứng được kỳ vọng của từng thị trường.
VEFTA cũng có ý nghĩa hai chiều: các cam kết thương mại tạo thuận lợi cho xuất khẩu, đồng thời giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận nguyên liệu, máy móc và công nghệ chất lượng cao từ EFTA, qua đó có thể cải thiện năng lực sản xuất và sức cạnh tranh.
Ưu đãi thuế quan khác nhau giữa các thành viên
Con số mở cửa chung không thể thay thế việc kiểm tra biểu thuế cho từng nước và từng sản phẩm. Khi VEFTA có hiệu lực, các thành viên EFTA dự kiến xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế, tương ứng khoảng 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Tuy nhiên, mức cam kết không đồng đều: Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa thuế ngay khoảng 85% số dòng thuế; Na Uy hơn 90,7%; Iceland hơn 94%.
Khoảng cách thể hiện rõ hơn ở nông sản: tỷ lệ xóa thuế ngay lần lượt khoảng 40% tại Thụy Sĩ và Liechtenstein, 53% tại Na Uy và 74% tại Iceland. Vì EFTA không phải liên minh thuế quan, doanh nghiệp không nên mặc định một mức ưu đãi áp dụng giống nhau cho cả khối. Thụy Sĩ và Na Uy có quy mô thị trường lớn hơn, trong khi Iceland và Liechtenstein có thể phù hợp với sản phẩm chuyên biệt, chất lượng cao và phân khúc ngách.
Đây là lý do ưu đãi thuế quan chỉ có giá trị khi doanh nghiệp xác định đúng nơi bán và đúng mã hàng. Cần tra cứu mã HS, quy tắc xuất xứ, thủ tục chứng nhận và cam kết cụ thể của thị trường đích trước khi báo giá hay xây dựng kế hoạch giao hàng.
Tiêu chuẩn và rào cản phi thuế quan vẫn là phép thử
Thuế giảm không đồng nghĩa điều kiện tiếp cận thị trường dễ đi hơn. Yêu cầu về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội vẫn có thể quyết định nhà nhập khẩu có chấp nhận hàng hay không. Với các ngành như nông sản, thủy sản, dệt may và điện tử, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ, quy trình kiểm soát và bằng chứng tuân thủ phù hợp thay vì đợi đến lúc có đơn hàng mới xử lý.
Các rào cản phi thuế quan thường đòi hỏi đầu tư liên tục vào kiểm nghiệm, quản lý chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc. Đây là gánh nặng đáng kể với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhất là khi chưa có nhân sự chuyên trách về tiêu chuẩn hay xuất xứ. Bởi vậy, xem ưu đãi thuế là lợi thế duy nhất sẽ khiến doanh nghiệp đánh giá thấp thời gian và năng lực cần thiết để giữ được khách hàng.
Cách chuẩn bị hiệu quả là lập danh mục yêu cầu theo từng sản phẩm và từng nước, rà soát khoảng cách giữa năng lực hiện tại với điều kiện nhập khẩu, rồi ưu tiên khắc phục điểm thiếu trước khi tiếp thị. Chỉ khi chất lượng, chứng từ và xuất xứ đứng vững, mức thuế thấp mới có thể góp phần làm hàng Việt cạnh tranh hơn.
Từ cam kết trên giấy đến kế hoạch vào thị trường
Doanh nghiệp nên chọn thị trường dựa trên sự phù hợp giữa sản phẩm, yêu cầu tuân thủ và nhóm khách hàng, không chỉ dựa vào tỷ lệ cắt giảm thuế. Thụy Sĩ và Na Uy có thể là điểm đến đáng khảo sát với doanh nghiệp đủ năng lực phục vụ thị trường lớn hơn; Iceland và Liechtenstein có thể phù hợp với sản phẩm chuyên biệt. Dù chọn hướng nào, bước đầu vẫn là kiểm tra mã HS, quy tắc xuất xứ, chứng nhận và tiêu chuẩn kỹ thuật.
Cũng cần thận trọng với thời điểm áp dụng: VEFTA mới được ký kết, nên các ưu đãi chưa thể coi là đã chính thức có hiệu lực. Doanh nghiệp cần theo dõi quá trình phê chuẩn, thời điểm hiệp định có hiệu lực và văn bản hướng dẫn thực thi; Bộ Tài chính đang chuẩn bị dự thảo nghị định ban hành biểu thuế ưu đãi.
VCCI cho biết sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, tổ chức đối thoại, kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý và đối tác, đồng thời tổng hợp kiến nghị trong quá trình thực thi. Nhưng hỗ trợ thông tin không thể thay cho đánh giá nội bộ của từng nhà xuất khẩu. Kết luận cần nhớ rất rõ: VEFTA mở cửa, còn doanh nghiệp phải tự chuẩn bị năng lực và chọn đúng thị trường để biến cánh cửa ấy thành đơn hàng.
