Cảnh báo lớn hơn là cần thiết, không phải hình thức
Cảnh báo bao thuốc là thông tin bằng chữ và hình ảnh trên bao bì nhằm thông báo nguy cơ sức khỏe do thuốc lá gây ra, nhắc người hút cân nhắc bỏ thuốc và giúp cộng đồng nhận diện tác hại. Khi hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam có liên quan đến thuốc lá, để cảnh báo chỉ chiếm một nửa mỗi mặt chính là chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm. Các chuyên gia kiến nghị nâng diện tích này lên ít nhất 85%, đồng thời phóng lớn hình ảnh và in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí 18006606 trên bao bì. Đây là đề xuất đáng ủng hộ: bao thuốc tiếp xúc với người hút nhiều lần mỗi ngày, nên không gian đó cần được dùng để truyền tải nguy cơ rõ ràng và chỉ dẫn hỗ trợ thiết thực, thay vì để thông điệp cảnh báo bị thu nhỏ hoặc khuất lấp.
Quy mô vấn đề càng khiến việc đổi mới trở nên cấp bách. Theo Điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2021, gần 21% người trưởng thành Việt Nam hút thuốc; tỷ lệ ở nam giới khoảng 41%, còn ở nữ giới là 0,6%. Ước tính cả nước có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc. Với số người tiếp xúc lớn như vậy, cải thiện cảnh báo là một biện pháp phòng chống thuốc lá có thể đưa thông tin sức khỏe đến người hút ngay tại thời điểm họ cầm bao thuốc.
Hơn một thập kỷ không đổi khiến thông điệp mất sức nặng
Từ tháng 5/2013, Việt Nam sử dụng sáu mẫu cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, nhưng cảnh báo vẫn chiếm 50% mỗi mặt chính của bao thuốc. Quy định hiện hành nêu nội dung cần được thay đổi định kỳ hai năm một lần, song các mẫu cảnh báo chưa có thay đổi đáng kể trong hơn một thập kỷ. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng ghi nhận hiệu quả và tác động của cả sáu mẫu đã giảm rõ rệt so với thời điểm bắt đầu triển khai. Bao bì còn có thể bị tem thuốc lá che khuất, làm giảm khả năng nhìn thấy cảnh báo. Duy trì một bộ hình ảnh cũ và diện tích hạn chế không phải là cách truyền thông sức khỏe hiệu quả: người nhìn dễ quen mắt, còn thông tin quan trọng có thể bị che đi.
Sự suy giảm chú ý đã được ghi nhận qua khảo sát tại 37 tỉnh, thành phố: tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống còn 80% năm 2024. Con số này cho thấy cảnh báo không thể chỉ tồn tại trên bao bì theo nghĩa hình thức; chúng cần đủ nổi bật và được cập nhật để tiếp tục thu hút sự chú ý. Chuyên gia cũng đề nghị quy định rõ không để tem hoặc vật liệu khác che lấp thông tin. Đây là chi tiết thực thi quan trọng: tăng diện tích sẽ ít ý nghĩa nếu cảnh báo vẫn có thể bị che khuất.
Tăng diện tích cần đi cùng hướng dẫn cai thuốc
Cảnh báo lớn hơn không chỉ nhằm gây chú ý mà còn có thể mở ra cơ hội thay đổi hành vi. Các nghiên cứu được trình bày tại tọa đàm cho thấy người hút thuốc chú ý đến cảnh báo có khả năng nghĩ đến việc bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần nhóm không chú ý; trong nhóm này, 63,4% từng nghĩ đến việc bỏ và 40% đã cố gắng bỏ. Vì thế, đề xuất in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí 18006606 là hướng đi thực tế: cảnh báo nêu nguy cơ, còn số điện thoại chỉ người hút đến nơi có thể tìm hỗ trợ. Một thông điệp sức khỏe sẽ hữu ích hơn khi không dừng ở việc cảnh tỉnh mà còn chỉ ra bước tiếp theo.
Nội dung và hình ảnh cũng cần nói đến những người chịu tác động rộng hơn người hút thuốc. Các chuyên gia đề nghị xây dựng hình ảnh phù hợp với văn hóa Việt Nam, hướng thông điệp đến người trẻ, phụ nữ mang thai và trẻ em bị ảnh hưởng bởi khói thuốc thụ động, đồng thời nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn. Đây là lựa chọn cần thiết cho phòng chống thuốc lá: cảnh báo phải cho thấy nguy cơ với cả người hút lẫn người xung quanh, nhất là nhóm dễ bị tổn thương. Việc đổi mới định kỳ, phóng lớn hình ảnh và bảo đảm thông tin không bị che cần được xem là một gói giải pháp, thay vì chỉ sửa con số diện tích.
Cần biến kiến nghị thành thay đổi có thể nhìn thấy
Tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85% là phản ứng hợp lý trước một hệ thống đã chậm đổi mới và đang mất dần sức hút. Nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách triển khai: hình ảnh phải đủ lớn, mẫu cảnh báo cần được cập nhật định kỳ, tem không được che thông tin và số tư vấn cai thuốc cần hiện rõ trên bao bì. Các đề xuất này nên được đánh giá như những phần bổ trợ cho nhau, không phải lựa chọn thay thế.
Thuốc lá liên quan đến hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, trong khi hàng triệu người vẫn hút thuốc và người không hút cũng có thể chịu ảnh hưởng từ khói thuốc thụ động. Trước thực tế đó, giữ nguyên cảnh báo cũ không còn là lựa chọn thuyết phục. Cảnh báo lớn hơn, mới hơn và gắn với hỗ trợ cai thuốc có thể biến bao bì thành một công cụ phòng ngừa hữu ích hơn. Điều cần thiết lúc này là đưa kiến nghị vào quy định và bảo đảm chúng được thực thi nghiêm túc.
