Mười ba năm với sáu hình ảnh đã là quá lâu
Cảnh báo bao thuốc là thông điệp bằng chữ và hình ảnh về nguy cơ sức khỏe, được in trên các mặt chính của bao bì thuốc lá để nhắc người hút và cộng đồng về tác hại của thuốc. Việt Nam cần đổi mới thông điệp này ngay khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được xem xét sửa đổi: sáu mẫu hình ảnh vẫn được dùng từ năm 2013, dù quy định yêu cầu nội dung cảnh báo thay đổi định kỳ hai năm một lần. Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” ở Hà Nội ngày 27/10, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho rằng hình ảnh đã trở nên quen mắt, diện tích còn nhỏ và có thể bị tem dán che khuất. Đây không phải lỗi thiết kế đơn thuần: khi cảnh báo không còn thu hút ánh nhìn, một cơ hội nhắc người hút cân nhắc cai thuốc cũng bị bỏ lỡ.
Khoảng cách giữa quy định và thực tế triển khai làm suy yếu sức nặng của cảnh báo. Năm 2015, 91% người hút thuốc chú ý đến cảnh báo trên bao bì; đến khảo sát năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố, tỷ lệ này còn 80%. Sự sụt giảm cho thấy việc in hình ảnh lên bao bì chưa đủ; cảnh báo phải được cập nhật để tiếp tục được nhìn thấy và ghi nhớ. Luật sửa đổi cần quy định rõ không để tem thuốc hoặc vật liệu khác che lấp thông điệp, đồng thời đặt ra cơ chế thay hình đúng hạn. Nếu thiếu trách nhiệm thực thi, yêu cầu thay đổi hai năm một lần sẽ tiếp tục chỉ nằm trên giấy.
85% không phải con số phô trương
Đề xuất đáng chú ý nhất là nâng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh từ 50% lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính, đặt cảnh báo ở phía trên bao bì và phóng to hình ảnh. Đây là hướng đi có cơ sở: nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 ghi nhận người hút thuốc chú ý đến cảnh báo có ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần so với người không chú ý; 63,4% trong nhóm chú ý nghĩ đến việc bỏ thuốc. Cảnh báo lớn hơn không thể thay thế tư vấn cai thuốc hay các biện pháp quản lý khác, nhưng nó biến mỗi lần lấy bao thuốc ra thành một lần tiếp xúc với thông tin sức khỏe. WHO khuyến nghị cảnh báo hình ảnh chiếm ít nhất một nửa diện tích bao bì và cho rằng diện tích càng lớn càng tốt. Vì vậy, 85% là bước nâng chuẩn hợp lý, không phải mục tiêu tùy tiện.
Một thử nghiệm công bố năm 2026 trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam cho thấy cảnh báo chiếm 85% bao bì, với hình ảnh phóng to, giúp nâng cao nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với bộ cảnh báo hiện hành. Theo ước tính của Bộ Y tế, tăng diện tích lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Con số này là dự báo, không phải kết quả được bảo đảm; hiệu quả còn phụ thuộc vào việc thay hình đều đặn, thông tin dễ hiểu và thực thi nghiêm. Nên in thêm số tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí để cảnh báo không dừng ở việc gây chú ý mà còn chỉ dẫn người muốn bỏ thuốc đến nơi có thể tìm trợ giúp.
Bao thuốc không thể gánh một mình cuộc chiến giảm hút thuốc
Đổi mới hình ảnh cảnh báo thuốc lá cần được đặt trong gói giải pháp quyết liệt hơn, thay vì xem đó là câu trả lời duy nhất. Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến đề nghị sửa luật theo hướng tạo công cụ đủ mạnh để giảm tiêu thụ thuốc lá và giảm gánh nặng mà tác hại thuốc lá đặt lên gia đình, xã hội. Các ý kiến khác cũng đề cập kiểm soát bằng thuế và giá, hạn chế trưng bày tại điểm bán, tiến tới bao bì trơn và ngăn việc trưng bày trở thành quảng cáo trá hình. Cảnh báo lớn hơn thu hẹp khoảng trống dành cho nhãn hiệu, nhưng sẽ mất tác dụng nếu sản phẩm vẫn dễ được quảng bá, tiêu thụ và tiếp cận mà không có biện pháp đồng hành. Phòng chống tác hại thuốc lá đòi hỏi chính sách nhất quán, không chỉ một hình ảnh đáng sợ hơn.
Lộ trình cũng cần được viết rõ trong luật: trước mắt nâng diện tích cảnh báo lên tối thiểu 85%, sau đó xem xét tăng lên 90% và hướng tới bao bì trơn. Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị áp dụng mức từ 85% trở lên hoặc xây dựng lộ trình đạt 85–100%. Dù chọn phương án nào, nhà làm luật cần ấn định thời hạn cập nhật hình, cấm che khuất cảnh báo và bảo đảm thông tin cai thuốc trên bao bì. Kết luận rất rõ: sau 13 năm, giữ nguyên sáu mẫu hình không còn là lựa chọn có thể biện hộ. Muốn cảnh báo giữ được sức nặng, luật phải khiến chúng lớn hơn, mới hơn và gắn với hành động giảm tiêu thụ.
