Từ cam kết chung đến cách làm cụ thể
Hợp tác AI Việt Nhật là nỗ lực phối hợp giữa hai nước về chính sách, công nghệ và nhân lực nhằm đưa các nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo vào triển khai thực tế, hướng đến những hệ thống an toàn và đáng tin cậy. Chiều 29/10/2026 tại Quảng Ninh, đại diện cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước tham gia hội thảo trong khuôn khổ Nhóm bạn bè Sáng kiến Tiến trình Hiroshima AI, với chủ đề chuyển từ nguyên tắc sang hành động. Đây là hướng đi cần thiết: các tuyên bố về minh bạch hay trách nhiệm sẽ ít ý nghĩa nếu thiếu quy trình, công cụ đánh giá rủi ro và người đủ năng lực giám sát. Bà Nguyễn Thị Ngọc Trang nhấn mạnh rằng thống nhất nguyên tắc mới là bước khởi đầu; muốn áp dụng, cần biến chúng thành quy trình cụ thể và năng lực vận hành. Với AI ngày càng tham gia vào quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến con người, niềm tin không thể là phần bổ sung sau cùng.
Sức ép hành động cũng đến từ nguy cơ khoảng cách AI trở thành khoảng cách phát triển. Thứ trưởng Trần Trung Tính cảnh báo rằng nếu các nước không đầu tư kịp thời vào nhân lực, hạ tầng và nguồn lực công nghệ, chênh lệch năng lực có thể nới rộng. Vì vậy, quản trị trí tuệ nhân tạo không thể tách khỏi năng lực hiểu, thử nghiệm và đánh giá công nghệ trong điều kiện thực tế. AI có thể giúp tăng năng suất, cải thiện dịch vụ công và xử lý vấn đề xã hội, nhưng lợi ích ấy chỉ bền vững khi con người có thể kiểm soát rủi ro và xác định rõ trách nhiệm.
Ba trụ cột: quản trị, hạ tầng và nhân lực
Trụ cột đầu tiên là quản trị: hai bên hướng tới phối hợp xây dựng chiến lược, hoàn thiện pháp lý về AI, bảo đảm an toàn, quản lý rủi ro và phòng, chống thông tin sai lệch trên Internet. Đây là phần quyết định những nguyên tắc như minh bạch, trách nhiệm giải trình và giám sát của con người có được áp dụng nhất quán hay không. Hội thảo cũng đề cập cách tiếp cận của Nhật Bản về an toàn và quản lý rủi ro, đồng thời đặt vấn đề kết nối hợp tác với ASEAN.
Trụ cột thứ hai là hạ tầng AI và dữ liệu. Kế hoạch hợp tác bao gồm chia sẻ dữ liệu, đầu tư hạ tầng số, trung tâm dữ liệu xanh và phát triển mô hình ngôn ngữ lớn phù hợp với tiếng Việt, văn hóa Việt Nam. Những yếu tố này không chỉ hỗ trợ đổi mới sản phẩm mà còn giúp hệ thống phản ánh tốt hơn ngôn ngữ và nhu cầu trong nước. Trụ cột thứ ba là con người: hai nước dự kiến đào tạo nhân lực qua các chương trình hợp tác, trong đó có Chương trình Học viện AI. Nếu thiếu người có khả năng xây dựng, kiểm thử và giám sát, cả chính sách lẫn hạ tầng đều khó chuyển thành năng lực sử dụng an toàn.
Ba trụ cột cần tiến cùng nhau. Một khung pháp lý tốt không thể bù cho thiếu dữ liệu hay năng lực tính toán; ngược lại, hạ tầng mạnh mà không có quy tắc và nhân lực giám sát có thể làm rủi ro tăng nhanh. Đó là lý do hợp tác cần hướng đến năng lực làm chủ, chứ không dừng ở khả năng tiếp cận công nghệ từ bên ngoài.
Hệ sinh thái đáng tin cậy cần được kiểm chứng
Mục tiêu của hợp tác không chỉ là mở rộng ứng dụng, mà là cùng xây dựng hệ sinh thái AI an toàn, bảo mật và đáng tin cậy. Các phiên tại hội thảo đã gắn chính sách với tình huống triển khai, từ khung quản trị trong doanh nghiệp đến hạ tầng dữ liệu lớn và hệ sinh thái AI pháp luật tự chủ. Cách tiếp cận này có ý nghĩa với người dân: khi AI hỗ trợ dịch vụ công hoặc tham gia quyết định liên quan đến quyền lợi, khả năng giải thích, xử lý sai sót và xác định bên chịu trách nhiệm phải đi cùng tốc độ ứng dụng.
Nhóm bạn bè Sáng kiến Tiến trình Hiroshima AI có 70 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia tính đến tháng 10/2026; cuộc họp trực tiếp lần thứ hai tại Tokyo vào tháng 3/2026 có 190 đại biểu và thông qua kế hoạch hành động năm đó. Quy mô này cho thấy đối thoại quốc tế đang mở rộng, nhưng kết quả cuối cùng vẫn phải được đo bằng năng lực thực thi. Cuộc họp trực tiếp lần thứ ba dự kiến diễn ra tại Tokyo vào tháng 2/2027. Đây là dịp để hai bên tiếp tục biến cam kết thành tiến độ cụ thể về luật lệ, dữ liệu, hạ tầng và đào tạo.
Kết luận, hợp tác Việt–Nhật có hướng đi đúng khi đặt quản trị, hạ tầng và nhân lực trong cùng một chương trình. Giá trị của nó sẽ không nằm ở số cuộc đối thoại, mà ở việc người dân có thể sử dụng dịch vụ AI an toàn hơn, các tổ chức kiểm soát được rủi ro và Việt Nam tăng năng lực tự chủ. Nguyên tắc chỉ tạo dựng niềm tin khi được thực thi, đo lường và điều chỉnh trong đời sống thực.
