Đổi trách nhiệm từ chọn học sinh sang bố trí chỗ học
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức phân bổ chỗ học dựa trên địa bàn, nhu cầu học tập và khả năng tiếp nhận của trường, thay vì đặt trọng tâm vào việc tuyển chọn qua cạnh tranh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư theo hướng giảm áp lực thi cử, minh bạch phân bổ và bảo đảm cơ hội học tập công bằng. Đây là sự thay đổi đáng kể về tư duy: hệ thống giáo dục phải chủ động dự báo nhu cầu và bố trí chỗ học, không thể xem kỳ thi là câu trả lời duy nhất cho tình trạng thiếu chỗ. Dự thảo áp dụng với lớp 1, lớp 6 và lớp 10, trong bối cảnh quản trị giáo dục, chuyển đổi số, mạng lưới trường lớp và tổ chức chính quyền địa phương đều đang thay đổi. Tuy nhiên, đổi tên quy trình chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực tiếp nhận thực tế.
Giảm áp lực thi là cần thiết, nhưng không thể dừng ở khẩu hiệu
Với lớp 1, dự thảo không cho phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ làm căn cứ tiếp nhận; với lớp 6, định hướng cũng là không tuyển chọn đại trà, trừ trường hợp được giao nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu. Cách làm này có cơ sở: trẻ không nên phải luyện thi từ bậc mầm non chỉ để có cơ hội vào lớp 1. Nhưng khi bỏ khâu sàng lọc, trách nhiệm chuyển sang việc phân vùng hợp lý và bảo đảm trường có đủ năng lực đón học sinh. Nếu sĩ số, cơ sở vật chất và khoảng cách đi học không được tính đến, áp lực có thể chuyển từ phòng luyện thi sang cuộc chạy đua tìm trường phù hợp. Dự thảo vì thế nên được đánh giá bằng khả năng bảo đảm chỗ học, chứ không chỉ bằng số kỳ thi được cắt giảm.
Lớp 10 là nơi công bằng sẽ bị thử thách rõ nhất
Ở bậc THPT, dự thảo duy trì các phương thức hiện hành nhưng định hướng hạn chế thi tuyển khi không cần thiết; nếu tổ chức thi, kỳ thi gồm Toán và Ngữ văn, với nội dung trong yêu cầu của chương trình THCS. Tỷ lệ học sinh sau lớp 9 vào lớp 10 đã tăng từ 75% lên trên 80%; một số địa phương đạt 95%, thậm chí 97%. Những con số này cho thấy cơ hội học tiếp đang mở rộng, nhưng chưa giải quyết câu hỏi học sinh được phân bổ vào đâu và theo tiêu chí nào. Phụ huynh từng trải qua kỳ thi lớp 10 mô tả áp lực của kỳ thi có khi không kém thi đại học; giáo viên cũng lo công bằng nếu chuyển mạnh sang xét học bạ. Giảm áp lực thi là mục tiêu đúng, song xét tuyển chỉ đáng tin khi tiêu chí rõ ràng, nhất quán giữa trường và khu vực.
Dữ liệu có thể làm rõ cách phân bổ, không thay thế trách nhiệm
Dự thảo xem dữ liệu là công cụ dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô học sinh và khả năng tiếp nhận; quy trình trên môi trường số có thể kết nối cơ sở dữ liệu hợp pháp, hạn chế yêu cầu gia đình nộp lại giấy tờ đã được xác thực. Đây là hướng đi có ích nếu phụ huynh nhìn thấy tiêu chí, thứ tự ưu tiên và lý do được phân vào một trường cụ thể. Nhưng số hóa không tự động tạo ra công bằng: dữ liệu thiếu chính xác, phân vùng bất hợp lý hoặc sự cố công nghệ có thể khiến người dân khó tiếp cận. Chính dự thảo đặt yêu cầu chuyển đổi số phải phục vụ người học, không biến khó khăn công nghệ hay lỗi hệ thống thành rào cản. Hiện quy chế vẫn đang được lấy ý kiến; góp ý từ thực tiễn cần giúp hoàn thiện quy định trước khi áp dụng.
Kết luận: chuyển từ tuyển sinh sang tiếp nhận là bước tiến nếu buộc hệ thống chủ động bảo đảm chỗ học, chứ không chỉ giảm số môn thi. Với lớp 10, sự minh bạch về phân vùng, tiêu chí xét tuyển và năng lực trường học sẽ quyết định phụ huynh có tin rằng cơ hội được chia công bằng hay không.
