Từ chọn học sinh sang bảo đảm chỗ học
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức trong đó ngành giáo dục chủ động bố trí chỗ học cho trẻ thay vì kiểm tra, phân loại rồi tuyển chọn các em vào trường. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo quy chế theo hướng chuyển từ tuyển sinh sang tiếp nhận học sinh đầu cấp. Đây không chỉ là đổi tên quy trình: trọng tâm được đặt vào trách nhiệm bảo đảm cơ hội học tập, thay vì để trẻ phải cạnh tranh để giành suất học. Với tuyển sinh tiểu học, dự thảo đề xuất không kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ vào lớp 1 dưới bất kỳ hình thức nào. Phạm vi dự thảo được mở rộng tới các lớp 1, 6 và 10, đồng thời kế thừa những quy định hiện hành còn phù hợp. Hướng đi này đáng ủng hộ vì quyền được học cần được bảo đảm trước khi bàn đến việc chọn trường.
Học gần nhà là mục tiêu, không phải khẩu hiệu
Nguyên tắc nổi bật của dự thảo là không phân biệt học sinh theo ranh giới hành chính; các em cần có thể học tại trường gần nơi cư trú. Với phụ huynh, điều đó có thể giảm áp lực tìm suất học xa nhà và giúp việc đưa đón thuận tiện hơn. Nhưng mục tiêu chỉ có ý nghĩa nếu chỗ học thực sự được bố trí phù hợp, thay vì phụ huynh vẫn phải chạy đua bằng những cách khác. Dự thảo cũng đặt ra giới hạn với lớp 6: không phân loại, tuyển chọn đại trà, trừ các cơ sở được giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật cho giáo dục mũi nhọn. Đây là sự cân bằng cần thiết giữa quyền tiếp cận phổ thông và nhiệm vụ chuyên biệt. Tuy nhiên, nguyên tắc gần nhà không tự giải quyết được chênh lệch về sức chứa hay chất lượng giữa các trường.
Phân bổ minh bạch mới giúp phụ huynh yên tâm
Theo dự thảo, chính quyền cấp tỉnh, thành phố sẽ ban hành kế hoạch tổng thể; chính quyền cấp xã, phường triển khai việc phối hợp cơ sở vật chất và năng lực từng trường, rồi các trường xây dựng kế hoạch tiếp nhận. Cách phân tầng này có thể giúp phân bổ học sinh dựa trên khả năng thực tế, thay vì để từng gia đình tự xoay xở. Nhưng câu hỏi khó nhất vẫn là xử lý nơi quá tải: nếu không kiểm tra đầu vào, tiêu chí nào quyết định học sinh được tiếp nhận ở đâu, và làm sao tránh cuộc đua chuyển sang hình thức khác? Phụ huynh cần được thông tin rõ về địa bàn, quy trình và phương án khi trường gần nhà không đủ chỗ. Nếu thiếu minh bạch, thay đổi tên gọi sẽ không làm giảm lo lắng; nó chỉ khiến sự cạnh tranh khó nhìn thấy hơn.
Không để trường gần nhà thành lựa chọn kém hơn
Bài toán không dừng ở việc xếp học sinh vào trường gần nhất. Khi một cơ sở có nhiều điểm trường, kế hoạch cần bảo đảm cùng chương trình giáo dục, cam kết chất lượng, đội ngũ giáo viên và điều kiện cơ sở vật chất. Dự thảo cũng hướng tới tránh phân biệt giữa điểm trường được xem là tốt và điểm trường bị đánh giá thấp hơn. Đây là điều kiện quan trọng: nếu gia đình tin rằng chất lượng giữa các điểm trường quá chênh lệch, họ vẫn sẽ tìm cách chen vào nơi được ưa chuộng, dù quy trình chính thức không còn tuyển chọn. Theo tôi, chuyển từ tuyển sinh sang tiếp nhận chỉ thành công khi đi cùng phân bổ công bằng và đầu tư đồng đều. Quyền học gần nhà không nên đồng nghĩa với việc chấp nhận chất lượng thấp hơn; đó phải là quyền tiếp cận một chỗ học phù hợp, có điều kiện bảo đảm.
