Đào tạo phải tạo ra người làm được việc
Đào tạo nhân lực bán dẫn là quá trình trang bị cho người học kiến thức nền tảng, kỹ năng thực hành và kinh nghiệm cần thiết để tham gia các công đoạn thiết kế, sản xuất, đóng gói và kiểm thử chip. Đây không thể là cuộc chạy đua chỉ đếm số người tốt nghiệp: Việt Nam cần kỹ sư đủ sức giải quyết bài toán kỹ thuật và góp phần làm chủ công nghệ.
Áp lực tạo nguồn nhân lực không chỉ đến từ tham vọng phát triển ngành bán dẫn. Nhân lực ngành điện tử chất lượng cao đã thiếu hụt khi doanh nghiệp phải cạnh tranh tuyển dụng trong nước lẫn khu vực, còn mức lương của kỹ sư, cử nhân điện tử Việt Nam không còn là lợi thế so với Indonesia và Philippines. Tình trạng nhảy việc khiến nhiều doanh nghiệp thiếu quản lý cấp cao, kỹ sư và chuyên viên nghiên cứu, phát triển. Navigos Search cho biết 50% doanh nghiệp điện tử đã hoặc đang hướng tới hợp tác với cơ sở giáo dục để tạo nguồn cung dài hạn.
Vì vậy, đào tạo kỹ thuật cần được xem là chiến lược liên tục, không phải biện pháp tuyển dụng tình thế. Nếu chương trình học chậm hơn yêu cầu công việc, doanh nghiệp vẫn thiếu người phù hợp dù số lượng sinh viên tăng.
Doanh nghiệp phải bước vào lớp học và nhà máy
Cách phối hợp hiệu quả nhất là để doanh nghiệp và trường đại học cùng thiết kế chương trình, thay vì chờ sinh viên tốt nghiệp rồi mới đánh giá khoảng cách kỹ năng. Nội dung cần gắn với tự động hóa, vận hành thiết bị, ngoại ngữ kỹ thuật và những yêu cầu cụ thể của từng vị trí. Thực tập tại nhà máy hoặc học kỳ doanh nghiệp giúp người học tiếp xúc sớm với quy trình thật, còn nhà tuyển dụng có cơ hội nhận diện nhân sự tiềm năng.
Các mô hình hợp tác đã có tính thực chất hơn một thỏa thuận trên giấy. Marvell nhận sinh viên thực tập từ ba đến chín tháng, hỗ trợ chi phí và cho biết khoảng 70–80% thực tập sinh được tuyển dụng sau chương trình. Trong năm học 2026–2027, doanh nghiệp này dự kiến phối hợp với Khoa Điện tử và Trí tuệ nhân tạo mở hai khóa chuyên sâu về kiểm chứng thiết kế vi mạch, thiết kế mạch và bố trí vật lý.
Sự tham gia cần đi hai chiều: kỹ sư doanh nghiệp cập nhật công nghệ và kinh nghiệm cho sinh viên; giảng viên có cơ hội bổ sung trải nghiệm công nghiệp; nhà trường cung cấp nền tảng học thuật và đánh giá đầu ra. Phòng thí nghiệm có thiết bị phù hợp cũng quan trọng, nhưng phải đi cùng bài tập và dự án sát công việc, không chỉ là cơ sở vật chất để trưng bày.
Mục tiêu 50.000 kỹ sư cần đi cùng chiều sâu chuyên môn
Mục tiêu đến năm 2030 là đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn, gồm 15.000 kỹ sư thiết kế và 35.000 người phục vụ các khâu đóng gói, kiểm thử, sản xuất, thiết bị cùng lĩnh vực liên quan. Đây là quy mô đáng kể, nhưng việc phân bổ nhân lực vào nhiều công đoạn cho thấy đào tạo không thể chỉ tập trung vào thiết kế vi mạch. Năng lực của mỗi nhóm phải đáp ứng nhu cầu thực tế trong chuỗi sản xuất.
Việt Nam hiện có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch đang làm việc tại doanh nghiệp; gần 30 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo nhân lực bán dẫn. Các chương trình chính quy cần thời gian bốn đến năm năm, nên những khóa đầu tiên dự kiến tốt nghiệp từ năm 2028–2029, bổ sung khoảng 2.000–3.000 kỹ sư mỗi năm. Song song, đào tạo chuyển đổi và nâng cao có thể mở rộng nguồn cung từ những ngành gần.
Tuy nhiên, số lượng tuyển sinh không bảo đảm chất lượng đầu ra. Kỹ sư cần nền tảng kiến thức đủ rộng và kinh nghiệm thực tiễn để làm được việc. Điều đó đòi hỏi trường học đánh giá năng lực qua thực hành, dự án và khả năng giải quyết vấn đề, còn doanh nghiệp phải xác định rõ kỹ năng cần thiết thay vì chỉ tìm ứng viên đã có kinh nghiệm.
Đo thành công bằng năng lực làm chủ công nghệ
Đào tạo nhân lực bán dẫn chỉ có ý nghĩa chiến lược khi gắn với cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và khả năng làm chủ công nghệ. Mục tiêu nhân lực đang đi cùng định hướng hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế chip, một nhà máy chế tạo chip quy mô nhỏ và 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử trong giai đoạn 2024–2030. Những mục tiêu này khiến việc chuẩn bị kỹ sư phải bám sát từng công đoạn và nhu cầu năng lực tương ứng.
Trường đại học cần cập nhật chương trình theo công nghệ, duy trì phòng thí nghiệm và mở rộng nghiên cứu, đào tạo sau đại học. Doanh nghiệp cần đóng góp chuyên gia, thiết bị, nơi thực tập và phản hồi thường xuyên về chất lượng người học. Cơ quan quản lý có thể hỗ trợ liên kết, nhưng không thể thay thế trách nhiệm chung của hai bên trong việc xác định chuẩn đầu ra.
Kết luận cần rõ ràng: 50.000 kỹ sư là mốc về quy mô, không phải thước đo cuối cùng của thành công. Kết quả đáng kể hơn là hình thành đội ngũ có thể làm việc ở các khâu chuyên sâu, tạo ra giá trị công nghệ và đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp. Muốn vậy, đào tạo phải bắt đầu từ công việc thực tế và được kiểm chứng bằng năng lực thực hành.
