Tăng cảnh báo để thông điệp không bị xem như hình nền
Cảnh báo thuốc lá là hình ảnh và thông tin sức khỏe in trên bao bì nhằm giúp người mua nhận biết tác hại của thuốc lá và cân nhắc việc sử dụng. Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”, các chuyên gia kiến nghị nâng diện tích cảnh báo từ 50% hiện nay lên ít nhất 85% mỗi mặt chính bao bì, đặt ở phía trên và không để tem che khuất. Đây là đề xuất trong lúc Quốc hội xem xét sửa đổi luật phòng chống thuốc lá, không phải quy định đã được thông qua. Việc duy trì cùng bộ hình ảnh trong thời gian dài khiến người hút dần quen mắt; tỷ lệ chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% tại 37 tỉnh, thành phố năm 2024. Thay đổi diện tích và hình ảnh vì thế không phải chuyện trang trí bao bì: cảnh báo chỉ có giá trị khi còn đủ sức khiến người nhìn dừng lại.
Đổi hình định kỳ, gắn cảnh báo với hỗ trợ cai thuốc
Diện tích lớn hơn sẽ khó phát huy tác dụng nếu hình ảnh vẫn lặp lại đến mức người hút bỏ qua. PGS.TS Lê Thị Thanh Hương đề xuất xây dựng thư viện cảnh báo mới, luân phiên không quá hai năm một lần, với chủ đề và hình ảnh phù hợp văn hóa Việt Nam. Cảnh báo cũng có thể nêu cụ thể nguy cơ bệnh tật, tác hại của khói thuốc với trẻ em và người xung quanh, thay vì chỉ đưa thông điệp chung. Một đề xuất thiết thực khác là in hướng dẫn cai thuốc và số Tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí 1800 6606 trên bao bì, để người muốn bỏ thuốc biết nơi tìm hỗ trợ. Theo ước tính của Bộ Y tế được nêu tại tọa đàm, tăng cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm 815.000 người hút thuốc sau sáu năm. Đây là dự báo về tác động tiềm năng, không phải kết quả đã được xác nhận.
Không thể chỉ trông chờ vào bao thuốc
Thảo luận về dự thảo luật cho thấy cảnh báo trực quan chỉ là một phần của chính sách kiểm soát thuốc lá. Các ý kiến đề nghị hạn chế trưng bày sản phẩm tại điểm bán, siết quảng cáo và tiếp thị, đồng thời điều chỉnh thuế và chính sách giá để giảm khả năng tiếp cận thuốc lá. Một đại biểu Quốc hội cũng cho rằng luật sửa đổi cần tạo công cụ đủ mạnh để giảm tiêu thụ thuốc lá và giảm gánh nặng sức khỏe mà gia đình, xã hội phải chịu. Các đề xuất còn hướng tới làm rõ trách nhiệm quản lý khu vực không khói thuốc, tăng sức răn đe với vi phạm và bảo vệ trường học bằng quy định cấm hút thuốc trong nhà lẫn trong khuôn viên. Điểm đáng chú ý là chính sách phải tác động đồng thời đến nhận thức, cơ hội tiếp xúc và khả năng mua; chỉ phóng to hình ảnh trên bao bì sẽ khó tạo chuyển biến nếu sản phẩm vẫn được quảng bá hoặc bày bán dễ dàng.
Bảo vệ người trẻ đòi hỏi kiểm soát cả sản phẩm mới
Lý do cần hoàn thiện luật không chỉ nằm ở hiệu quả cảnh báo suy giảm. Sản phẩm thuốc lá mới, nicotine và cách tiếp thị ngày càng tinh vi đang tạo thêm khoảng trống trong thực thi chính sách. Đại diện Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam cảnh báo nicotine đặc biệt nguy hiểm với trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai; chất này có thể ảnh hưởng phát triển não bộ, khả năng học tập và làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu. Tại tọa đàm, các ý kiến cũng đề cập việc kiểm soát bán lẻ quanh trường học: khảo sát ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận trung bình gần 13 điểm bán thuốc lá trong phạm vi 100 mét quanh khuôn viên trường. Đây là lý do kiểm soát thuốc lá cần bao gồm cả môi trường trực tuyến, điểm bán và khu vực học đường. Những hướng đi này vẫn đang được kiến nghị trong quá trình thảo luận, chưa thể xem là chính sách đã có hiệu lực.
Thước đo cuối cùng là sức khỏe cộng đồng
Các kiến nghị đặt ra một lựa chọn rõ ràng cho quá trình sửa đổi luật phòng chống thuốc lá: duy trì những biện pháp quen thuộc hay kết hợp cảnh báo mạnh hơn với kiểm soát quảng cáo, trưng bày, bán hàng và sản phẩm mới. Mức 85% là một đề xuất cụ thể, đi kèm khả năng cập nhật hình ảnh định kỳ và thông tin hỗ trợ cai thuốc; các giải pháp rộng hơn cũng nhằm giảm tiếp xúc của thanh thiếu niên với thuốc lá. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ đề xuất với quyết định chính sách: dự thảo còn được xem xét, và hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào quy định cuối cùng cùng năng lực thực thi. Hướng đi hợp lý là đánh giá từng biện pháp bằng khả năng ngăn người trẻ bắt đầu hút, giúp người đang hút tiếp cận hỗ trợ và giảm tiêu thụ thuốc lá. Bao bì cảnh báo lớn hơn có thể là tín hiệu mạnh, nhưng chỉ một gói kiểm soát nhất quán mới bảo vệ sức khỏe cộng đồng lâu dài.
