Tự chủ AI là lựa chọn chiến lược, không phải tự làm mọi thứ
Chủ quyền trí tuệ nhân tạo là năng lực quyết định công nghệ nào cần tự xây dựng và công nghệ nào có thể phát triển thông qua hợp tác, để bảo vệ lợi ích và quyền kiểm soát dữ liệu của một quốc gia hoặc đô thị. Đây là cách hiểu thiết thực hơn việc đặt mục tiêu tự làm toàn bộ hệ thống AI. Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở Thành phố Hồ Chí Minh, phiên chuyên đề về năng lực chủ quyền trí tuệ nhân tạo diễn ra chiều 27/10, với đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Thứ trưởng Bộ Điện tử và Công nghệ Thông tin Ấn Độ S. Krishnan tham dự. Với siêu đô thị hơn 14 triệu dân, câu hỏi không còn là có dùng AI hay không, mà là thành phố kiểm soát được những mắt xích thiết yếu nào.
Cần xác định rõ phần lõi cần tự chủ: hạ tầng tính toán, mô hình ngôn ngữ và dữ liệu huấn luyện. Nếu các năng lực này hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát, chính quyền có thể khó bảo đảm dữ liệu được xử lý theo ưu tiên địa phương hoặc duy trì dịch vụ khi điều kiện hợp tác thay đổi. Nhưng tự chủ không đồng nghĩa với đóng cửa; lựa chọn đúng là xây dựng năng lực ở khâu chiến lược, đồng thời tìm đối tác để học hỏi và mở rộng. Quy mô Diễn đàn, với hơn 1.800 đại biểu và 250 diễn giả từ 60 quốc gia, cho thấy chủ quyền công nghệ được bàn trong bối cảnh hợp tác quốc tế, chứ không phải tách biệt khỏi thế giới.
An ninh lượng tử phải đi trước nguy cơ giải mã
Một đô thị số càng dựa vào dữ liệu thì càng phải xem an ninh lượng tử là việc cần chuẩn bị ngay, không phải đề tài để dành cho tương lai xa. Tại diễn đàn, phiên thảo luận về an toàn dữ liệu và an ninh mạng trong kỷ nguyên lượng tử cảnh báo kịch bản “thu thập dữ liệu ngay, giải mã sau”: thông tin được lấy cắp và lưu trữ hôm nay có thể bị giải mã khi máy tính lượng tử đủ mạnh. Khi ấy, dữ liệu tài chính, ngân hàng và hạ tầng số trọng yếu của thành phố có thể bị đặt trước nguy cơ bẻ khóa.
Vì vậy, chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử (PQC) cần được tính vào kế hoạch bảo vệ hệ thống hiện tại, thay vì chờ công nghệ lượng tử trưởng thành. Đây không chỉ là công việc của chuyên gia an ninh mạng: người dân phụ thuộc vào dịch vụ ngân hàng, giao dịch số và các dịch vụ công cũng chịu tác động nếu dữ liệu hoặc hạ tầng bị xâm phạm. An ninh lượng tử vì thế không phải một nhánh kỹ thuật đứng ngoài quy hoạch đô thị; nó là điều kiện để các dịch vụ số duy trì độ tin cậy. Thành phố càng sớm rà soát dữ liệu và hệ thống cần bảo vệ, càng có thêm thời gian chuyển đổi có kế hoạch.
Nguồn nhân lực AI quyết định công nghệ có đi vào đời sống
Chiến lược AI hay hạ tầng bảo mật đều khó phát huy tác dụng nếu thiếu người có thể xây dựng, vận hành và kiểm tra chúng. Tại phiên thảo luận về triển khai AI và chuẩn bị nhân lực cho ngành sản xuất, nhu cầu nhân sự AI chất lượng cao tại Thành phố Hồ Chí Minh được đặt cạnh thực trạng số ứng viên có cả tư duy thuật toán lẫn kỹ năng triển khai thực tế còn hạn chế. Đây là nút thắt cần xử lý bằng đào tạo gắn với công việc, thay vì chỉ tăng số khóa học hoặc chỉ tiêu tuyển sinh.
Định hướng được nêu tại diễn đàn là khuyến khích người lao động tập trung vào chuyên môn AI cụ thể, đồng thời tổ chức chương trình giúp kỹ sư trẻ thích ứng nhanh với yêu cầu doanh nghiệp. Việc đưa AI vào giảng dạy từ bậc phổ thông và mở rộng hợp tác quốc tế cũng được kỳ vọng tạo ra thế hệ kỹ sư vừa giỏi công nghệ, vừa đủ năng lực làm chủ và bảo vệ không gian số. Tầm nhìn quốc gia “AI vì con người, AI cho mọi người” chỉ có ý nghĩa khi người dân được hưởng dịch vụ tốt hơn, còn người lao động có cơ hội tham gia tạo ra giá trị từ công nghệ.
Đô thị số cần kết hợp năng lực tự chủ với lợi ích công
Những vấn đề tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu cho thấy đô thị số không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng mô hình AI hay trung tâm dữ liệu. Thành phố cần lựa chọn phần công nghệ phải làm chủ, bảo vệ dữ liệu trước rủi ro lượng tử và xây dựng nguồn nhân lực đủ sức vận hành hệ thống. Đây là ba trụ cột liên kết: AI hỗ trợ tái thiết kế dịch vụ công và hoạt động của các ngành; an ninh lượng tử bảo vệ nền tảng dữ liệu; nhân lực biến năng lực kỹ thuật thành dịch vụ hữu ích cho cư dân.
Thông điệp này cũng phù hợp với định hướng rộng hơn được Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu tại lễ khai mạc Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 ở Quảng Ninh ngày 28/10. Sự kiện thu hút khoảng 500 đại biểu từ gần 30 quốc gia, và nhấn mạnh AI là động lực đang định hình kinh tế, xã hội hôm nay. Lời giải cho Thành phố Hồ Chí Minh vì thế không nằm ở một lựa chọn đơn lẻ giữa tự phát triển hay hợp tác, mà ở khả năng kết hợp cả hai với bảo mật và đào tạo có trách nhiệm. Một đô thị thông minh chỉ thật sự tiến bộ khi công nghệ phục vụ con người, dữ liệu được bảo vệ và năng lực vận hành được vun đắp lâu dài.
