Đề xuất mở rộng chưa thành nghĩa vụ hiện hành
BHXH tài xế công nghệ là vấn đề về việc người lái xe, giao hàng qua ứng dụng có phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc hay không, trong bối cảnh nhiều người làm việc theo hình thức hợp tác thay vì hợp đồng lao động. Sáng 9/11, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải giải trình tại Quốc hội rằng phương án chỉnh lý dự luật hiện chưa bổ sung quy định riêng bắt buộc nhóm lao động không có quan hệ lao động và lao động nền tảng số tham gia. Đây là điểm cần nắm rõ: đề xuất mở rộng từng được đưa ra thảo luận, nhưng chưa đồng nghĩa với một nghĩa vụ đã có hiệu lực. Theo dự thảo trình Quốc hội ngày 21/10, Chính phủ đề xuất mở rộng diện tham gia với nhóm có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên. Tuy nhiên, phương án tiếp thu sau đó chưa ấn định nhóm tài xế là đối tượng bắt buộc.
Vì vậy, ở thời điểm được đề cập trong các phiên thảo luận, tài xế không nên hiểu rằng mọi người chạy ứng dụng đã phải đóng BHXH bắt buộc theo một quy định mới. Cơ quan soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ giữ cơ chế hiện hành: khi xuất hiện nhóm lao động có việc làm và thu nhập ổn định, thường xuyên nhưng chưa được luật quy định cụ thể, Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét việc mở rộng đối tượng. Ranh giới giữa định hướng chính sách và luật đã ban hành rất quan trọng, bởi nó quyết định trách nhiệm đóng hiện tại chứ không chỉ là tranh luận về tương lai.
Vì sao chính sách còn bỏ ngỏ?
Tranh luận không chỉ xoay quanh việc mở rộng an sinh, mà còn là cách thiết kế nghĩa vụ phù hợp với công việc nhiều biến động. BHXH TP.HCM từng kiến nghị đưa tài xế công nghệ và người bán hàng trên sàn thương mại điện tử vào diện bắt buộc, với lý do lực lượng này ngày càng đông, làm việc thường xuyên và có nguồn thu tương đối ổn định nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ quyền lợi an sinh. Ở chiều ngược lại, tài xế thường được nền tảng xác định là đối tác, còn thu nhập phụ thuộc lượng khách và biến động thị trường; sau khi trừ phí nền tảng, xăng xe và khấu hao, khoản thực nhận có thể eo hẹp. Bắt buộc đóng mà chưa làm rõ căn cứ thu nhập, trách nhiệm của nền tảng và cách đóng khi doanh thu lên xuống sẽ khiến chính sách khó áp dụng công bằng.
Đây là lý do việc chưa đưa quy định riêng vào lần sửa luật hiện tại không nên bị hiểu là phủ nhận nhu cầu bảo vệ nhóm lao động này. Mở rộng diện tham gia có thể giúp họ tích lũy quyền lợi hưu trí, tử tuất, nhưng thiết kế thiếu linh hoạt có nguy cơ đẩy thêm gánh nặng lên người làm bán thời gian hoặc có thu nhập thấp. Bài toán chính sách vì thế cần trả lời đồng thời hai câu hỏi: ai chịu trách nhiệm đóng và mức đóng được xác định thế nào khi quan hệ lao động cùng nguồn thu không giống mô hình nhân viên hưởng lương cố định.
Lộ trình 2027–2028 mới là mốc nghiên cứu
Theo giải trình, Bộ Nội vụ sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá điều kiện mở rộng diện tham gia cho người làm việc không có quan hệ lao động và lao động nền tảng số. Nội dung dự kiến được xem xét trong Đề án cải cách chính sách tiền lương và BHXH, làm cơ sở hoàn thiện quy định khi sửa đổi toàn diện luật giai đoạn 2027–2028. Đây là lộ trình nghiên cứu, không phải thời hạn đã chốt để tài xế bắt đầu đóng BHXH bắt buộc. Dự kiến Quốc hội biểu quyết dự án luật sửa đổi vào ngày 21/11, nhưng kết quả đó cũng cần được phân biệt với các bước nghiên cứu và quyết định mở rộng đối tượng về sau. Nói cách khác, thời điểm áp dụng riêng cho tài xế vẫn chưa được xác định.
Trong thời gian chưa thuộc diện bắt buộc theo quy định, người làm việc qua ứng dụng có thể tham gia BHXH tự nguyện để tích lũy thời gian hưởng lương hưu; mức đóng hiện được nêu là 22% trên mức thu nhập người tham gia lựa chọn làm căn cứ. Đây là lựa chọn tự nguyện, không nên nhầm với đề xuất buộc nền tảng hoặc tài xế cùng đóng. Với người quan tâm đến bảo hiểm xã hội tài xế, điều cần theo dõi là văn bản cuối cùng của dự luật và các quyết định tiếp theo về đối tượng, căn cứ đóng, cũng như trách nhiệm của nền tảng. Cho đến khi có quy định mới được thông qua và có hiệu lực, đề xuất mở rộng vẫn là định hướng đang được cân nhắc.
Kết luận: chưa có quy định riêng, nhưng câu chuyện chưa khép lại
Hiện chưa có căn cứ từ phương án sửa luật được nêu để kết luận mọi tài xế công nghệ phải đóng BHXH bắt buộc. Đề xuất mở rộng từng xuất hiện trong dự thảo, còn phương án chỉnh lý được giải trình tại Quốc hội lại chưa bổ sung quy định riêng cho nhóm này. Chính phủ vẫn có thể trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét mở rộng đối tượng khi đủ điều kiện, trong khi việc nghiên cứu chính sách dự kiến gắn với giai đoạn sửa đổi toàn diện 2027–2028. Cách tiếp cận thận trọng là phân biệt rõ điều đang được đề xuất với quy định đã có hiệu lực: tài xế có thể cân nhắc BHXH tự nguyện, còn nghĩa vụ bắt buộc cụ thể vẫn cần chờ quyết định chính thức.
