Chưa có quy định riêng trong lần sửa luật này
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là cơ chế an sinh trong đó người thuộc diện luật định phải tham gia và đóng góp để tích lũy quyền lợi, trong đó có lương hưu; với lao động nền tảng số, việc xác định diện áp dụng còn phụ thuộc vào quan hệ làm việc và điều kiện thực tế. Sáng 09/11, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội. Theo phương án tiếp thu, chỉnh lý, cơ quan soạn thảo dự kiến chưa đưa quy định riêng về BHXH bắt buộc cho người không có quan hệ lao động và người làm qua nền tảng số, như tài xế xe ôm công nghệ, người giao hàng. Đây không phải quyết định khép lại việc mở rộng diện bao phủ; đó là sự thừa nhận rằng đưa thêm một nhóm vào luật khi chưa rõ cách xác định nghĩa vụ có thể khiến quyền lợi trên giấy khó vận hành ngoài đời.
Mở rộng diện bao phủ phải đi cùng điều kiện khả thi
Trước đó, trong dự thảo trình Quốc hội ngày 21/10, Chính phủ đề xuất mở rộng BHXH bắt buộc với những người thuộc các nhóm này nếu có việc làm và thu nhập ổn định, thường xuyên. Tuy nhiên, phần lớn tài xế công nghệ được xác định là đối tác theo hợp đồng hợp tác với doanh nghiệp vận hành ứng dụng, thay vì nhân viên. Nếu quan hệ thực tế không thuộc diện bắt buộc, họ phải tự đăng ký BHXH tự nguyện để tích lũy thời gian hưởng lương hưu. Đại biểu Lê Hữu Trí ủng hộ mở rộng bao phủ tới lao động phi chính thức, người giao hàng, lái xe công nghệ và người có thu nhập từ nền tảng, bởi đây là nhóm ngày càng đông nhưng khó tiếp cận an sinh. Dẫu vậy, mong muốn bao phủ rộng không thể thay cho thiết kế cụ thể: ai đóng, lấy thu nhập nào làm căn cứ và nền tảng chịu trách nhiệm đến đâu?
Tránh biến bảo vệ thành gánh nặng trước mắt
Làm việc theo chuyến, theo đơn hàng hoặc đồng thời trên nhiều ứng dụng khiến thu nhập biến động và khó quy về một căn cứ đóng thống nhất. Đại biểu Lê Hữu Trí cảnh báo rằng nếu chưa làm rõ nghĩa vụ đóng, căn cứ tính mức đóng, trách nhiệm của nền tảng và cơ chế bảo vệ người lao động, quy định rộng có thể tạo tranh chấp, đồng thời tăng áp lực cho người thu nhập thấp, không ổn định. Tài xế còn phải đối mặt với các khoản chiết khấu nền tảng, thuế, phí, xăng xe và bảo dưỡng; vì vậy, một khoản đóng định kỳ có thể trở thành gánh nặng trước mắt. Chính sách tốt không chỉ xác định thêm đối tượng tham gia BHXH, mà phải khiến việc tham gia khả thi và quyền lợi tương lai đủ rõ để người lao động không tìm cách né tránh. Đánh giá tác động theo từng nhóm vì thế là bước cần làm trước khi ấn định nghĩa vụ.
Lộ trình tiếp theo vẫn còn ở phía trước
Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết cơ quan soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ giữ cơ chế hiện hành: khi xuất hiện nhóm có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên mà luật chưa quy định, Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc. Bộ Nội vụ sẽ tiếp tục nghiên cứu điều kiện mở rộng với người làm việc không có quan hệ lao động và lao động nền tảng số; nội dung này dự kiến được xem xét trong Đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội, làm cơ sở cho đợt sửa đổi toàn diện giai đoạn 2027–2028. Đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị cân nhắc lộ trình từ năm 2028 nếu chưa đủ điều kiện triển khai ngay. Quốc hội dự kiến biểu quyết thông qua dự luật ngày 21/11. Kết luận hợp lý lúc này là chưa nên áp nghĩa vụ đồng loạt; cần chuẩn bị cơ chế đóng linh hoạt, phân định trách nhiệm và bảo đảm quyền lợi trước khi mở rộng.
