Cơ hội lớn, nhưng cửa vào chưa rộng
Halal là hệ thống yêu cầu về thành phần, chế biến, bảo quản và lưu chuyển sản phẩm phù hợp với quy định Hồi giáo, chứ không chỉ là một nhãn chứng nhận trên bao bì. Thị trường thực phẩm Halal toàn cầu được dự báo gần gấp đôi vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng bình quân 7,7% mỗi năm trong giai đoạn 2023–2030. Đây là đà tăng mà doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam khó có thể bỏ qua. Việt Nam có nguồn cung gạo, chè, điều, cà phê, hồ tiêu và thủy sản vốn phù hợp với nhu cầu của người tiêu dùng Hồi giáo. Vị trí gần các thị trường đông dân theo đạo Hồi cũng là lợi thế. Tuy vậy, lợi thế về nông sản và khoảng cách địa lý chưa tự động biến thành đơn hàng: sản phẩm phải được công nhận, còn quy trình từ nguyên liệu đến giao hàng phải duy trì tiêu chuẩn Halal.
Khoảng trống chứng nhận phản ánh rào cản thật
Chỉ khoảng 1.000–1.300 doanh nghiệp Việt Nam từng được cấp hoặc đang duy trì chứng nhận Halal trong giai đoạn 2024–2026; tỷ lệ này mới chiếm khoảng 0,2% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Con số thấp không chỉ phản ánh sự chậm chân, mà còn cho thấy doanh nghiệp phải xử lý một hệ thống yêu cầu phức tạp. Chưa có tiêu chuẩn Halal thống nhất trên toàn cầu: Malaysia, Indonesia, Saudi Arabia và UAE có cơ quan, yêu cầu công nhận riêng. Chi phí duy trì chứng nhận cao, thời gian đánh giá có thể kéo dài từ 6 đến 12 tháng, gây áp lực đặc biệt cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Chưa kể, quy định kiểm soát nhiễm chéo bao trùm khâu thu hoạch, lưu kho, đóng gói và vận chuyển. Hạ tầng hậu cần chuyên biệt còn thiếu, khiến rủi ro hàng bị từ chối tại cảng nhập khẩu tăng lên.
Muốn xuất khẩu, phải làm chủ cả chuỗi
Điểm khởi đầu thuận lợi là hơn 80% nông sản thuần thực vật của Việt Nam đáp ứng những yêu cầu cơ bản về thành phần Halal, chẳng hạn không có cồn hoặc dẫn xuất bị cấm. Nhưng phù hợp về nguyên liệu không đồng nghĩa được chứng nhận. Doanh nghiệp cần kiểm soát đầu vào, quy trình sản xuất, bảo quản, vận chuyển và truy xuất nguồn gốc xuyên suốt chuỗi cung ứng Halal. Điều đó đòi hỏi liên kết vùng nguyên liệu với nhà chế biến, đơn vị hậu cần và nhà nhập khẩu, thay vì để từng khâu tự xoay xở. Một mô hình trong nước cho thấy hướng đi khả thi: Hợp tác xã Nhà xanh toàn cầu được Halal Vietnam cấp chứng nhận cho nhóm sản phẩm từ cây chia, từ hạt, bột, dầu đến trà túi lọc. Chứng nhận Halal Việt Nam có thể tạo nền tảng, nhưng doanh nghiệp vẫn phải kiểm tra yêu cầu công nhận tại từng thị trường đích.
Chính sách mở đường, doanh nghiệp phải đi tiếp
Nhà nước đã có bước đi về thể chế: Quyết định 10 ngày 14/2/2023 phê duyệt đề án tăng cường hợp tác quốc tế để xây dựng và phát triển ngành Halal Việt Nam đến năm 2030; Nghị định 127 năm 2026 quy định về quản lý chất lượng và chính sách phát triển sản phẩm, dịch vụ Halal, có hiệu lực từ ngày 1/6/2026. Đây là nền tảng cần thiết, nhưng không thể thay doanh nghiệp xây hệ thống kiểm soát hay giải quyết khác biệt chứng nhận giữa các nước. Việc cần làm tiếp theo là thúc đẩy hợp tác với tổ chức Halal quốc tế, hướng tới công nhận lẫn nhau, đồng thời đầu tư vào truy xuất nguồn gốc và hậu cần phù hợp. Khoảng cách chứng nhận hiện nay vừa là điểm yếu, vừa là dư địa cạnh tranh chưa được khai thác. Nếu doanh nghiệp chuyển từ bán nông sản đơn lẻ sang bảo đảm cả chuỗi đạt chuẩn, cơ hội xuất khẩu sẽ thực chất hơn.
