Từ lộc rừng đến nghề của cả vùng quê
Nghề trầm hương là quá trình tìm, nuôi trồng cây dó bầu, nhận biết phần gỗ tích tụ nhựa thơm rồi khai thác, chế tác thành sản phẩm có giá trị sử dụng và trao đổi. Ở Phúc Trạch, nghề này không khởi đầu bằng một kế hoạch làm giàu, mà từ nhu cầu kiếm sống giữa vùng quê đất đai cằn cỗi, thiên tai thường xuyên, hai vụ lúa mỗi năm vẫn không đủ ăn. Khoảng những năm 1980, thương lái từ Huế tìm đến thu mua dó, khiến người dân chú ý đến loại cây từng bị chặt làm củi. Cụ Đinh Công Ánh, người sau này được kính trọng gọi là “ông tổ nghề trầm hương”, cùng vợ mang cưa tay vào rừng tìm trầm. Từ những chuyến đi gian khó, cụ tích lũy kinh nghiệm rồi truyền lại cho bà con, góp phần đặt nền móng cho nghề trầm hương Phúc Trạch.
Cụ Ánh không chỉ mở đường bằng cách tìm trầm mà còn nhìn thấy giới hạn của việc dựa vào rừng. Cụ vận động bà con trồng dó bầu trên đất nhà; từ những năm 1980, cụ mang hạt giống từ rừng về ươm trong vườn gia đình. Đó là bước chuyển quan trọng: thay vì chờ gặp cây có trầm giữa núi rừng, người dân bắt đầu gây dựng nguồn nguyên liệu ngay tại quê mình. Trải qua nhiều năm, Phúc Trạch hình thành các xưởng xoi trầm lớn nhỏ, tạo việc làm và thu nhập cho nhiều gia đình. Câu chuyện ông tổ nghề vì thế không chỉ là một huyền tích về người mở lối, mà còn nhắc rằng chia sẻ kỹ thuật và trồng cây lâu dài đã biến kinh nghiệm cá nhân thành vốn nghề của cộng đồng.

Vườn dó tạo nền cho sinh kế lâu dài
Ngày nay, màu xanh của những vườn dó bầu đã làm thay đổi diện mạo Phúc Trạch, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở lựa chọn sinh kế mà cây trồng này tạo ra. Theo lãnh đạo xã, địa phương có khoảng 400ha dó bầu và là một trong những vùng trồng trọng điểm của Hà Tĩnh. Một nguồn thông tin khác dẫn số liệu chính quyền địa phương cho biết toàn xã có khoảng 1.000ha, với doanh thu từ cây dó và trầm hương khoảng 200 tỉ đồng mỗi năm. Hai con số diện tích được nêu khác nhau, nên không thể xem là cùng một mốc đo; dù vậy, cả hai đều cho thấy quy mô đáng kể của vùng nguyên liệu. Với người dân, vườn dó là khoản tích lũy cần thời gian chăm sóc, chứ không phải cây trồng cho thu hoạch tức thì.
Ông Phạm Ngọc Hà gắn bó hơn 20 năm với cây dó, tạo trầm và chế biến sản phẩm; gia đình ông có khoảng 6ha vườn với hàng chục nghìn cây, tuổi từ 10 đến 20 năm. Ông còn xây dựng cơ sở Trầm Hà Anh, đưa gỗ dó thành trầm phong thủy, nhang, nụ trầm và tinh dầu. Cây càng có thời gian sinh trưởng lâu, nếu tạo được trầm chất lượng thì giá trị càng cao, nhưng thời gian chờ cũng đòi hỏi sự kiên trì và tính toán. Các cơ sở sản xuất tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương; nhờ đó, người dân có thêm cơ hội làm ăn tại quê nhà thay vì buộc phải đi xa. Sinh kế này có triển vọng, song phụ thuộc vào việc chăm cây và tổ chức sản xuất bền bỉ.
Chế tác mới là bước nâng giá trị
Chỉ bán cây nguyên liệu khiến người trồng phụ thuộc vào khâu thu mua và bỏ lỡ phần giá trị hình thành sau chế biến. Vợ chồng chị Trương Thị Thu Hiền và anh Bùi Thức Chính bắt đầu mở rộng diện tích trồng dó từ năm 2012, trước hết bán nguyên liệu cho thương lái. Nhận ra giới hạn ấy, anh Chính học cách chế tác; đến năm 2021, hai vợ chồng thành lập Hợp tác xã Hương trầm Hiền Linh. Hợp tác xã duy trì khoảng 5ha dó bầu, trong đó 2ha đã được cấy tạo trầm, và có 7 lao động làm việc thường xuyên. Câu chuyện này cho thấy nghề trầm hương chỉ có thể chuyển thành chuỗi sinh kế vững hơn khi người dân đi từ trồng cây sang làm sản phẩm, tổ chức lao động và tìm đầu ra.
Chế tác trầm hương đòi hỏi tay nghề và sự kiên nhẫn: người thợ tách lớp gỗ thường, lần theo những vân sẫm màu chứa trầm, rồi gọt đẽo để giữ lại phần quý. Một nhát đục quá tay có thể làm hao hụt thành quả tích tụ trong thân cây qua thời gian dài. Từ nhang trầm đến tinh dầu, mỗi sản phẩm mở thêm một hướng tiêu thụ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nghiêm túc về chất lượng và quy trình. Một số doanh nghiệp tại địa phương đã đầu tư máy móc hàng chục tỉ đồng để chế biến tinh dầu trầm, sản phẩm có giá trị cao trên thị trường quốc tế. Đây là tín hiệu về khả năng nâng cấp sản xuất, không phải lý do để mở rộng thiếu tính toán.

Giữ nghề bằng chất lượng và đầu ra
Thách thức của Phúc Trạch giờ không chỉ là trồng thêm cây dó, mà là bảo đảm người trồng có thể sống được trong quãng chờ cây trưởng thành và sản phẩm tìm được người mua. Thời gian sinh trưởng dài, chi phí chăm sóc và biến động thị trường khiến việc bán nguyên liệu đơn thuần trở thành lựa chọn mong manh. Định hướng hợp lý là nâng chất lượng vùng trồng, hoàn thiện quy trình chế biến, đa dạng sản phẩm và liên kết đầu ra; đồng thời tránh mở rộng diện tích tự phát khi chưa tính được nhu cầu. Những mô hình hộ gia đình và hợp tác xã đã cho thấy con đường khả thi, nhưng muốn bền vững cần thêm sự phối hợp giữa người trồng, cơ sở sản xuất và kênh tiêu thụ.
Từ người lặn lội tìm trầm, cụ Đinh Công Ánh đã truyền nghề và khuyến khích bà con gây dựng vườn dó; các thế hệ sau tiếp nối bằng xưởng chế tác, hợp tác xã và sản phẩm hoàn chỉnh. Đó là sự đổi thay đáng ghi nhận: cây dó bầu vừa giữ lại một nghề gắn với ký ức địa phương, vừa mở thêm việc làm và thu nhập cho những gia đình từng chỉ trông vào ruộng đồng. Nhưng truyền thống không tự bảo đảm tương lai. Trầm hương Phúc Trạch chỉ có thể đi xa khi danh tiếng được nâng đỡ bằng chất lượng ổn định, thương hiệu đáng tin và đầu ra có tính liên kết. Kết luận ấy cũng là lời nhắc: giữ nghề không chỉ là trồng cây, mà còn phải làm chủ giá trị tạo ra từ cây.






