Giáo dục tài năng cần nhìn xa hơn bảng điểm
Giáo dục tài năng là quá trình nhận diện và phát triển thế mạnh riêng của học sinh bằng cơ hội học tập, hướng dẫn và thực hành phù hợp, thay vì chỉ tuyển chọn những em đã đạt thành tích cao. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa phát triển tiềm năng lâu dài và tập trung vào kết quả của một kỳ thi. Thi học sinh giỏi và các lớp bồi dưỡng chuyên sâu vẫn có giá trị, nhất là trong phát triển năng lực học thuật, nhưng thành tích thi cử chỉ phản ánh một phần năng lực trong những lĩnh vực và điều kiện đánh giá nhất định. Vì thế, phát triển tài năng học sinh không nên đồng nghĩa với mở rộng danh sách đội tuyển hay tăng số giải thưởng. Nhà trường cần tạo điều kiện để nhiều dạng năng lực được bộc lộ, từ suy luận, sáng tạo đến nghệ thuật, rồi giúp học sinh biến hứng thú ban đầu thành năng lực có thể vận dụng. Nếu chỉ nhìn điểm số, những em phát triển muộn hoặc có thế mạnh ngoài môn thi dễ bị bỏ qua.
Hai cách tiếp cận có thể bổ sung cho nhau: bồi dưỡng học sinh giỏi giúp đào sâu năng lực đã thể hiện rõ, còn giáo dục tài năng cần mở rộng cửa nhận diện và nuôi dưỡng tiềm năng chưa thành tích hóa. Mô hình Trung tâm Tư vấn và Phát triển Tài năng GATE của Vinschool, triển khai từ năm 2018, thể hiện hướng đi thứ hai qua các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, âm nhạc và mỹ thuật. Năm 2026, trung tâm trở thành Thành viên Liên kết của Hội đồng Tài năng Thế giới.

Nhận diện thế mạnh ngay trong lớp học
Phát hiện năng lực học sinh không nhất thiết bắt đầu bằng một kỳ thi tuyển chọn. Trường THCS Nguyễn Hữu Thọ chú trọng quan sát học sinh từ lớp 6, lớp 7 qua từng tiết học, không chỉ dựa vào điểm mà còn xem xét cách các em suy luận, đặt câu hỏi, diễn đạt, kiên trì và thể hiện niềm say mê. Cách nhìn này có ưu điểm thiết thực: giáo viên gặp học sinh thường xuyên, nên có thể nhận ra khả năng đang hình thành chứ không chỉ kết quả ở một thời điểm. Việc lập danh sách học sinh nguồn theo hướng mở, định kỳ rà soát và bổ sung cũng giảm nguy cơ đóng khung sớm hoặc bỏ lỡ những em phát triển năng lực muộn. Tuy vậy, quan sát cần đi kèm nhiều minh chứng và trao đổi giữa giáo viên; nếu không, ấn tượng cá nhân có thể thay thế cho đánh giá công bằng.
Một quy trình tuyển chọn đa chiều có thể kết hợp kết quả học tập với sản phẩm cá nhân, bài luận, khả năng giải quyết vấn đề và nhận xét của chuyên gia theo lĩnh vực. Điểm cốt yếu không phải gom thật nhiều dữ liệu, mà là dùng chúng để hiểu học sinh đang mạnh ở đâu, quan tâm điều gì và cần cơ hội nào tiếp theo. Như vậy, nhà trường có cơ sở mở đường cho cả học sinh nổi trội trong môn học lẫn những em thể hiện năng lực qua dự án, thực hành hoặc sáng tạo.

Bồi dưỡng phải thay đổi theo tiến bộ của từng em
Nhận diện chỉ có ý nghĩa khi dẫn tới cách bồi dưỡng phù hợp. Tại THCS Nguyễn Hữu Thọ, quá trình được tổ chức thành ba tầng: tạo nguồn, nhóm tiềm năng và đội tuyển thành phố. Với học sinh đội tuyển, giáo viên theo dõi điểm mạnh, điểm yếu, chuyên đề còn hạn chế và lỗi lặp lại qua từng lần khảo sát. Sau bài kiểm tra, mục tiêu không dừng ở chữa đáp án: học sinh cần hiểu vì sao mình sai và cách khắc phục, còn giáo viên dùng kết quả để điều chỉnh nội dung, tránh dồn áp lực vào giai đoạn cuối. Đây là một nguyên tắc nên áp dụng rộng hơn, kể cả ngoài các đội tuyển: theo dõi tiến bộ để quyết định bước học tiếp theo, thay vì giao cùng một khối lượng và nhịp độ cho mọi em.
Với học sinh có định hướng chuyên sâu, kế hoạch phát triển cá nhân có thể xác định mục tiêu, nội dung cần đào sâu, cách hướng dẫn và cơ hội thực hành theo năng lực, hứng thú cùng định hướng riêng. Lộ trình cá nhân hóa sẽ thuyết phục hơn khi học sinh được cùng xây dựng mục tiêu và có trách nhiệm với sản phẩm đầu ra, thay vì chỉ tiếp nhận chương trình soạn sẵn. Điều đó cũng đòi hỏi nhà trường thường xuyên xem lại kế hoạch: một sở thích có thể thay đổi, một năng lực có thể tiến nhanh hoặc cần thêm thời gian. Bồi dưỡng tốt không phải là thúc mọi em đi nhanh hơn, mà là giúp mỗi em tiến đúng hướng.

Từ năng lực trong lớp đến đóng góp ngoài đời
Giá trị của một lộ trình bồi dưỡng bộc lộ rõ khi học sinh có thể dùng điều đã học để nghiên cứu, sáng tạo hoặc giải quyết vấn đề thực tế. Từ yêu thích sinh học, Phạm Bùi Mỹ Linh được kết nối với chuyên gia và môi trường nghiên cứu, rồi thực hiện các đề tài về măng cụt và vi nấm; em cùng bạn bè còn tổ chức một buổi chia sẻ kiến thức về vi nấm cho cộng đồng. Ví dụ này không phải khuôn mẫu để mọi trường phải sao chép, mà cho thấy năng lực cần được đặt vào môi trường có thử thách, hướng dẫn và cơ hội thực hành. Khi ấy, tài năng không chỉ là nhãn gắn lên học sinh, mà trở thành khả năng làm ra sản phẩm và chia sẻ hiểu biết.
Nhà trường cũng cần cân bằng mục tiêu thành tích với nhu cầu học tập và sức khỏe của từng em. Tại THCS Nguyễn Hữu Thọ, số giải học sinh giỏi cấp thành phố trong tám năm học từ 2018–2019 đến 2025–2026 lần lượt là 29, 29, 33, 33, 31, 29, 20 và 24; trường đặt mục tiêu từng bước trở lại khoảng 30 giải mỗi năm. Những con số ấy phản ánh một phần kết quả, nhưng không thể là thước đo duy nhất cho chất lượng giáo dục tài năng. Hướng đi đáng theo đuổi là phối hợp giữa phát hiện sớm, bồi dưỡng có theo dõi và cơ hội vận dụng thế mạnh. Khi thành tích được đặt cạnh tiến bộ cá nhân, nhà trường vừa có thể phát triển đội tuyển, vừa không thu hẹp tương lai của những học sinh chưa tỏa sáng trong một kỳ thi.







