Đổi mới trường chuyên phải bắt đầu từ mục tiêu
Giáo dục tài năng ở trường THPT chuyên là quá trình phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển năng lực nổi trội, không chỉ luyện học sinh làm tốt các dạng bài thi của một môn học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động của trường chuyên để lấy ý kiến, trong đó đề xuất mở rộng cách tổ chức theo các khối và hướng tới ươm tạo nhân tài. Tranh luận quanh dự thảo đặt ra câu hỏi cốt lõi: nhà trường đang đào tạo người học có tiềm năng tạo ra tri thức mới, hay chủ yếu chuẩn bị đội tuyển cho các kỳ thi? GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Giáo dục, ủng hộ tuyển sinh theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ thay vì tuyển riêng theo từng môn. Đây là hướng đi đáng cân nhắc, bởi một trường chuyên không nên để thành tích thi cử trở thành định nghĩa duy nhất của tài năng.

Học theo khối mở rộng tư duy mà không hạ chuẩn
Tổ chức theo khối không đồng nghĩa với giảm yêu cầu chuyên sâu. Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Chí Thành nhấn mạnh mục tiêu là kết hợp nền tảng vững trong lĩnh vực sở trường với khả năng kết nối, vận dụng kiến thức ở những bối cảnh mới. Khác biệt nằm ở cách xây dựng lộ trình: học sinh có thể học rộng trong các lĩnh vực gần gũi, tham gia dự án tích hợp rồi mới chọn hướng đào sâu. Một vấn đề như môi trường, năng lượng hay trí tuệ nhân tạo vốn không nằm gọn trong ranh giới một môn; giải quyết chúng cần phối hợp Toán, Khoa học tự nhiên và Tin học. Mô hình khối vì thế có thể thúc đẩy đào tạo liên ngành, tạo điều kiện để giáo viên cùng thiết kế chủ đề, dự án nghiên cứu và đánh giá năng lực từ nhiều góc độ. Chiều rộng không thay thế chiều sâu; nó giúp chiều sâu có chỗ ứng dụng.
Đây cũng là cơ hội để học sinh khám phá sở trường trước khi bị gắn với một lựa chọn quá sớm. Ở tuổi 15-16, không phải em nào cũng đã xác định rõ năng lực nổi trội và nghề nghiệp tương lai. Cho trải nghiệm các lĩnh vực liên quan trong học kỳ đầu lớp 10 rồi mới chọn môn chuyên sâu là cách tiếp cận hợp lý hơn việc xem kết quả thi tuyển ở bậc trung học cơ sở như kết luận cuối cùng về tiềm năng. Sự linh hoạt ấy không làm nhẹ chương trình; nó giảm nguy cơ học sinh phải theo đuổi một hướng không còn phù hợp khi năng lực và hứng thú tiếp tục phát triển.

Thi học sinh giỏi không thể đại diện cho mọi tài năng
GS Lê Anh Vinh cho rằng thi học sinh giỏi không nên chi phối toàn bộ hoạt động của trường chuyên: đầu tư cho các đội tuyển Olympic vẫn cần thiết, nhưng đó chỉ nên là một trong nhiều con đường phát triển tài năng. Lập luận này cần được xem nghiêm túc vì một kỳ thi có thể nhận diện người làm bài tốt ở một thời điểm, nhưng không bao quát hết khả năng nghiên cứu, sáng tạo hay giải quyết vấn đề mới. Luyện thi kéo dài còn có thể khiến học sinh thành thạo dạng bài khó mà chưa phát triển tương xứng tư duy độc lập. Quan trọng hơn, phần lớn học sinh không nằm trong đội tuyển vẫn cần môi trường có thầy giỏi, bạn giỏi và cơ hội thử sức. Nếu nguồn lực và danh tiếng của trường chỉ xoay quanh giải thưởng, nhu cầu học tập của số đông tài năng khác sẽ bị đẩy xuống hàng sau.
Bởi vậy, không nên đóng khung phần lớn học sinh vào một môn chuyên từ tuổi 14-15, như cảnh báo của GS Vinh. Ông dẫn khảo sát năm 2023 trên hơn 25.100 học sinh chuyên: gần 30% chọn các lĩnh vực STEM khi vào đại học, còn nhóm đi sâu vào Khoa học tự nhiên, Khoa học sự sống, Toán và thống kê chỉ chiếm khoảng 3%. Những con số này không tự chúng chứng minh nguyên nhân, nhưng là lời nhắc rằng tuyển chọn sớm theo môn học không bảo đảm người học sẽ theo đuổi lĩnh vực ấy về sau. Một hệ thống tốt cần nhận ra tiềm năng đang hình thành, thay vì chỉ thưởng cho năng lực đã bộc lộ trong phòng thi.
Đổi mới cần lộ trình, không chỉ đổi tên khối
Đề xuất theo khối chỉ có giá trị nếu kéo theo thay đổi thực chất trong chương trình, cách dạy và đánh giá. Nếu trường đổi cách tuyển sinh nhưng vẫn dành phần lớn thời gian cho luyện đề, mô hình mới sẽ giữ nguyên lối cũ dưới một nhãn khác. Cần để học sinh trải nghiệm môn học liên quan, làm dự án và có cơ hội điều chỉnh lựa chọn chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11, thay vì coi quyết định lúc 14-15 tuổi là bất biến. Đồng thời, giáo viên cần thời gian phối hợp thiết kế chủ đề liên môn và nhà trường cần kết nối phù hợp với đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp để việc học gắn với vấn đề thực tế.
GS Lê Anh Vinh cũng lưu ý cần chuẩn bị kỹ chương trình, đội ngũ, phương thức đánh giá và điều kiện thực hiện, tránh thay đổi hình thức khi các yếu tố cốt lõi chưa sẵn sàng. Đó là yêu cầu đúng: cải cách vội vàng có thể khiến cả chiều sâu chuyên môn lẫn cơ hội liên ngành đều bị hụt. Kết luận không phải chọn giữa đào tạo chuyên sâu và giáo dục tài năng rộng mở. Trường THPT chuyên cần làm được cả hai: giữ chuẩn cao cho học sinh muốn đi sâu, đồng thời không để thi học sinh giỏi quyết định giá trị của mọi con đường phát triển.






