Tỷ lệ thấp là tín hiệu cần hành động, không phải lời gọi chi bằng mọi giá
Giải ngân khoa học công nghệ là quá trình đưa ngân sách được giao vào thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhưng hiệu quả phải được đánh giá qua sản phẩm và kết quả tạo ra. Đến ngày 26/10, cả nước đã giải ngân 21.693,48 tỷ đồng trên tổng dự toán 52.680,28 tỷ đồng, tương đương 41,18%; riêng khối địa phương đạt 38,49%, với 17.243,43 tỷ đồng chưa được giải ngân. Các con số cho thấy tiến độ đáng lo, nhất là khi năm chỉ còn hơn hai tháng. Tuy vậy, biến tỷ lệ thành đích đến sẽ là phản ứng sai lầm: chạy đua để giải ngân đủ phần còn lại có thể làm lu mờ câu hỏi quan trọng hơn—nguồn lực ấy có tạo ra kết quả xứng đáng hay không?
Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội nghị trực tuyến toàn quốc ngày 27/10 để đánh giá tiến độ, trao đổi kinh nghiệm và tháo gỡ khó khăn trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Áp lực tăng tốc là có thật, nhưng không nên biến áp lực đó thành mệnh lệnh giải ngân bằng mọi giá. Với ngân sách cho nghiên cứu và công nghệ, chi nhanh mà nhiệm vụ thiếu chuẩn bị hoặc đầu ra không rõ ràng có thể tạo ra tỷ lệ đẹp trên báo cáo nhưng không tương xứng với mục tiêu đầu tư.
Khoảng cách giữa các lĩnh vực và địa phương cần được nhìn đúng
Bức tranh địa phương không đồng đều. Tỷ lệ giải ngân đạt 47,15% ở lĩnh vực khoa học, công nghệ, nhưng kinh phí đổi mới sáng tạo mới đạt 27,54% và chuyển đổi số đạt 30,23%. Chênh lệch ấy gợi ý rằng không thể dùng một giải pháp chung cho mọi khoản chi: nơi vướng thủ tục cần được tháo gỡ thủ tục; nơi nhiệm vụ chưa sẵn sàng cần rà soát năng lực thực hiện và kế hoạch triển khai. Mười địa phương dẫn đầu về giá trị đã giải ngân tổng cộng 7.778,35 tỷ đồng, chiếm 72,1% tổng số giải ngân của khối địa phương. Sự tập trung này nhấn mạnh vai trò điều hành, đồng thời cho thấy cần xem xét kỹ những địa phương chậm hơn thay vì chỉ gây sức ép bằng một chỉ tiêu phần trăm.
Tiến độ chậm không chỉ xuất phát từ năng lực tổ chức; một số địa phương còn e ngại khi áp dụng quy định và thủ tục mới. Vì thế, tháo gỡ vướng mắc phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Bộ yêu cầu địa phương rà soát nguyên nhân, cập nhật số liệu giải ngân hằng tuần và phối hợp với Kho bạc Nhà nước để đối soát. Với phần ngân sách trung ương bổ sung được xác định không còn khả năng giải ngân trong năm, địa phương cần chủ động đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả để cấp có thẩm quyền điều chỉnh cho nhiệm vụ có khả năng hấp thụ vốn tốt hơn. Đây là cách ứng xử thực chất hơn việc giữ vốn trên kế hoạch chỉ để tránh một tỷ lệ thấp.
Đầu ra mới là thước đo, không phải con số giải ngân
Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh tỷ lệ giải ngân không phải mục tiêu duy nhất; việc chi ngân sách phải gắn với kết quả và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Đây là nguyên tắc đúng, bởi kinh phí nghiên cứu không thể được đánh giá như khoản chi hành chính thông thường: mỗi nhiệm vụ cần có tiến độ, sản phẩm cam kết và căn cứ đánh giá rõ ràng. Kinh phí cấp tiếp phải dựa trên tiến độ và kết quả trong kỳ; tổ chức chủ trì chịu trách nhiệm về sản phẩm đã cam kết; không giải ngân hình thức để đạt tỷ lệ. Kết quả giải ngân và sản phẩm đầu ra tương ứng còn là căn cứ xem xét bố trí ngân sách những năm tiếp theo. Cách gắn nguồn lực với kết quả có thể khiến việc chi tiêu bớt dễ dàng, nhưng đó là cái giá cần thiết để bảo vệ chất lượng đầu tư công.
Cuối năm, yêu cầu tăng tốc vẫn cần được thực hiện, song phải bắt đầu từ chẩn đoán đúng điểm nghẽn và chọn nhiệm vụ có thể triển khai hiệu quả. Các cơ chế, quy định mới được giới thiệu tại hội nghị nhằm tháo gỡ trở ngại trong quản lý nhiệm vụ và tổ chức thực hiện; địa phương cần vận dụng chúng để xử lý vướng mắc, thay vì xem giải ngân nhanh là bằng chứng duy nhất của năng lực. Nếu một khoản chi không còn khả năng thực hiện đúng mục tiêu trong năm, điều chỉnh kịp thời hợp lý hơn là thúc ép hoàn tất cho đủ con số. Tỷ lệ giải ngân thấp là vấn đề cần xử lý, nhưng chạy theo thành tích còn có thể làm hỏng chính mục tiêu mà ngân sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần phục vụ.
