Tỷ lệ giải ngân thấp là dấu hiệu của khoảng cách thực thi
Giải ngân khoa học, công nghệ là quá trình đưa ngân sách đã được bố trí vào các nhiệm vụ nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời phải bảo đảm kinh phí tạo ra sản phẩm và hiệu quả đã cam kết. Tính đến ngày 26/10, cả nước mới giải ngân 21.693,48 tỷ đồng trên tổng dự toán 52.680,28 tỷ đồng, đạt 41,18%; gần 31.000 tỷ đồng vẫn chưa được sử dụng. Đây không chỉ là một con số đáng lo ở thời điểm năm sắp khép lại. Nó cho thấy ngân sách được giao chưa chuyển thành hoạt động thực tế với tốc độ tương xứng, trong khi các lĩnh vực này được xem là động lực quan trọng của tăng trưởng. Ngày 27/10, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội nghị trực tuyến với các Sở để đánh giá tiến độ, bàn cách tháo gỡ vướng mắc; Bộ trưởng Vũ Hải Quân chủ trì. Thông điệp đúng không phải là chi cho hết, mà là tìm ra điểm nghẽn và xử lý kịp thời.
Địa phương chậm hơn, kinh phí đổi mới sáng tạo hụt nhịp
Khối địa phương là nơi áp lực hiện rõ nhất: trong tổng dự toán 28.032,79 tỷ đồng, mới giải ngân 10.789,36 tỷ đồng, đạt 38,49%; còn 17.243,43 tỷ đồng chưa được giải ngân. Mức thấp hơn bình quân cả nước cho thấy tiến độ thực hiện tại cơ sở cần được rà soát thay vì chỉ thúc ép bằng chỉ tiêu chung. Chênh lệch giữa các lĩnh vực cũng đáng chú ý: khoa học, công nghệ đạt 47,15%, trong khi kinh phí đổi mới sáng tạo mới đạt 27,54% và vốn chuyển đổi số đạt 30,23% tại địa phương. Những nhiệm vụ đòi hỏi hoàn thiện thủ tục, tổ chức dự án hoặc phối hợp nhiều đơn vị có thể gặp trở ngại, nhưng các số liệu chưa đủ để quy mọi chậm trễ về một nguyên nhân duy nhất. Bộ yêu cầu địa phương xác định rõ nguyên nhân khách quan và chủ quan, để biện pháp tháo gỡ đi đúng vào từng khâu.
Tăng tốc không đồng nghĩa chạy theo tỷ lệ
Có địa phương cho thấy tiến độ cao hơn là khả thi: bảy nơi đạt tỷ lệ giải ngân từ 50% trở lên, gồm Thái Nguyên, Huế, Tuyên Quang, Cần Thơ, Quảng Trị, Khánh Hòa và Đà Nẵng; Huế đạt 65,21%, Tuyên Quang 65,17%. Tuy nhiên, lấy các kết quả này làm lý do để thúc chi bằng mọi giá sẽ là sai lầm. Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh tỷ lệ giải ngân không phải mục tiêu duy nhất; kinh phí cần gắn với tiến độ, hiệu quả và kết quả đầu ra. Nhiệm vụ được cấp tiếp dựa trên đánh giá kết quả trong kỳ, còn tổ chức chủ trì chịu trách nhiệm về sản phẩm đã cam kết; giải ngân hình thức để đạt tỷ lệ không đáp ứng yêu cầu quản lý ngân sách. Đây là nguyên tắc cần giữ vững khi thời gian còn lại không nhiều: tăng tốc ở khâu có thể tháo gỡ, không hạ chuẩn thẩm định hay biến giải ngân thành cuộc chạy đua số học.
Rà soát khả năng hấp thụ vốn, bảo vệ chất lượng đầu ra
Việc cần làm trước mắt là phân loại từng khoản chậm: khoản nào vướng thủ tục thì xử lý trách nhiệm và quy trình; khoản nào không còn khả năng thực hiện trong năm thì không nên giữ dự toán chỉ để chờ. Với kinh phí ngân sách Trung ương bổ sung được xác định không thể giải ngân, địa phương cần chủ động đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả để cấp có thẩm quyền điều chỉnh cho nhiệm vụ có khả năng hấp thụ vốn tốt hơn. Cách làm này có thể giúp nguồn lực không bị mắc kẹt, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu việc điều chuyển dựa trên đánh giá thực chất, không khuyến khích lập kế hoạch thiếu sát thực tế. Bộ cũng xác định kết quả giải ngân năm 2026 cùng sản phẩm đầu ra tương ứng sẽ là căn cứ xem xét bố trí ngân sách cho các bộ, ngành và địa phương trong những năm tiếp theo. Vì vậy, đơn vị triển khai cần chứng minh không chỉ đã chi bao nhiêu, mà còn hoàn thành điều gì.
Kết luận: tiền phải đi cùng nhiệm vụ hoàn thành
Mức giải ngân 41,18% trên toàn quốc và 38,49% ở địa phương là lời cảnh báo về năng lực đưa dự toán thành công việc cụ thể, nhất là khi gần 31.000 tỷ đồng trên cả nước còn chưa được giải ngân. Nhưng thước đo cuối cùng của chính sách không thể là tốc độ chuyển tiền đơn lẻ. Đẩy nhanh giải ngân khoa học công nghệ là cần thiết; chạy theo tỷ lệ mà không bảo đảm sản phẩm sẽ làm méo mục tiêu sử dụng ngân sách. Kinh phí đổi mới sáng tạo và vốn chuyển đổi số cần được giao cho nhiệm vụ có lộ trình, đầu mối chịu trách nhiệm và tiêu chí nghiệm thu rõ ràng. Khi đó, kết quả đầu ra mới là căn cứ đáng tin cậy để đánh giá hiệu quả và quyết định phân bổ tiếp. Tăng tốc, vì thế, phải đồng thời là tăng khả năng thực thi và tăng trách nhiệm giải trình.
