Cơ hội đầu tư không tự biến thành năng lực
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn tạo ra sản phẩm và dịch vụ, từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất đến phân phối, được tổ chức xuyên qua nhiều doanh nghiệp và quốc gia. Muốn tiến lên trong mạng lưới ấy, ASEAN phải giữ lại nhiều tri thức, công nghệ và giá trị hơn, thay vì chỉ nhận phần việc sản xuất theo đơn đặt hàng. Thông điệp này nổi bật tại Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit 2026, khai mạc ở TP.HCM ngày 3.11 với hàng trăm doanh nghiệp và chuyên gia trong, ngoài nước. Làn sóng dịch chuyển đầu tư đang mở thêm cơ hội cho điện tử, bán dẫn, xe điện, trung tâm dữ liệu và sản xuất tiên tiến trong khu vực. Nhưng nhà máy mới không đồng nghĩa với vị thế mới: nếu công nghệ, thiết kế và năng lực ra quyết định vẫn nằm ngoài khu vực, doanh nghiệp Đông Nam Á vẫn dễ mắc kẹt ở khâu gia công. Dòng vốn cần được biến thành năng lực nội tại, chứ không chỉ thành công suất.
Từ lắp ráp sang làm chủ công nghệ
Biến động thương mại toàn cầu đang buộc doanh nghiệp xem lại cả địa bàn lẫn cách thức sản xuất. Căng thẳng địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ và việc các tập đoàn đa dạng hóa nguồn cung khiến Đông Nam Á trở thành mắt xích quan trọng hơn, nhưng cũng phơi bày rủi ro của mô hình phụ thuộc vào đơn hàng và thị trường bên ngoài. Nâng sức cạnh tranh vì thế đòi hỏi doanh nghiệp chuyển từ nhận công nghệ sang cùng phát triển, thích nghi và thương mại hóa công nghệ. Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết Việt Nam ưu tiên nhà đầu tư có công nghệ nền tảng, năng lực quản trị hiện đại và cam kết chuyển giao, đồng thời khuyến khích hợp tác nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa. Định hướng này đáng chú ý vì liên doanh chỉ tạo giá trị dài hạn khi doanh nghiệp trong nước có đội ngũ kỹ thuật, năng lực nghiên cứu và quyền tham gia vào những khâu có giá trị cao.
Tự động hóa, nhân lực và liên kết khu vực
Các hướng thích ứng đã được nêu khá cụ thể: đầu tư vào công nghệ cao, bán dẫn, điện tử và trí tuệ nhân tạo; cùng nghiên cứu để làm chủ công nghệ; phát triển nhân lực chất lượng cao; và hình thành chuỗi giá trị tự chủ, bền vững, có khả năng chống chịu. Theo các diễn giả, quy mô khu vực chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng tự động hóa, ứng dụng AI và đầu tư dài hạn vào năng lực nội tại. Doanh nghiệp cũng cần nhìn chuỗi cung ứng ASEAN như một mạng lưới bổ trợ, không phải cuộc đua mỗi nước giành thêm nhà máy. Chuyên gia đề xuất phát triển các hành lang sản xuất, công nghiệp và công nghệ kết nối nhiều nền kinh tế, đồng thời đơn giản hóa thủ tục thương mại, hài hòa tiêu chuẩn và gỡ rào cản phi thuế quan. Liên kết thực chất giúp doanh nghiệp phân bổ chuyên môn theo thế mạnh từng nước, mở rộng nguồn cung trong khu vực và giảm lệ thuộc vào một vài thị trường bên ngoài.
Thước đo mới là giá trị giữ lại
Với từng doanh nghiệp, câu hỏi không nên dừng ở việc có nhận được đơn hàng hay mở rộng sản lượng hay không. Cần đo xem doanh nghiệp có nâng năng suất, đào tạo được kỹ sư, tham gia nghiên cứu, phát triển nhà cung ứng nội địa và tạo ra sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn hay không. Đây là khác biệt giữa thu hút đầu tư và xây dựng năng lực cạnh tranh. Sự chuyển dịch ấy đã xuất hiện trong chiến lược của doanh nghiệp khu vực: SCG tái cấu trúc bằng cách loại bỏ các nhà máy nhỏ, xây dựng nhà máy quy mô lớn hơn, đầu tư vào chuỗi giá trị và tự động hóa. Tuy nhiên, nỗ lực riêng lẻ chưa đủ nếu thị trường ASEAN còn phân mảnh và các doanh nghiệp trong khu vực ít kết nối. ASEAN có cơ hội nâng vai trò trong chuỗi giá trị toàn cầu, nhưng chỉ khi vốn đầu tư gắn với công nghệ, nhân lực và liên kết sản xuất. Kết luận cần rõ ràng: đừng chỉ cạnh tranh để trở thành nơi sản xuất rẻ hơn; hãy cạnh tranh để tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn.
