Cơ hội đầu tư chỉ có ý nghĩa khi tạo được năng lực
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn từ nghiên cứu, thiết kế và sản xuất đến phân phối, trong đó mỗi nền kinh tế tạo ra phần giá trị khác nhau. Muốn tiến lên, Đông Nam Á phải giữ lại nhiều tri thức và năng lực sản xuất hơn, thay vì chỉ tiếp nhận thêm nhà máy.
Tại Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit 2026 ở TP.HCM ngày 3/11, lãnh đạo doanh nghiệp và chuyên gia nhận định làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng đem lại cơ hội lớn, nhưng thách thức là chuyển dòng vốn đầu tư thành năng lực nội tại. Đây là phép thử quan trọng: số dự án mới không tự động đồng nghĩa với công nghệ được làm chủ, nhà cung ứng nội địa trưởng thành hay năng suất cao hơn.
Cơ hội đến khi doanh nghiệp toàn cầu đa dạng hóa hoạt động và Đông Nam Á trở thành mắt xích quan trọng hơn trong thương mại. Nhưng đà tăng trưởng vẫn chịu sức ép từ kinh tế toàn cầu chậm lại, căng thẳng thương mại và công nghệ Mỹ – Trung, cùng biến động năng lượng. Vì vậy, lợi thế không nằm ở việc đón được bao nhiêu dây chuyền, mà ở khả năng biến hiện diện sản xuất thành kỹ năng, công nghệ và doanh nghiệp bản địa có sức cạnh tranh.
Doanh nghiệp phải thích nghi bằng năng lực, không chỉ bằng địa điểm
Với doanh nghiệp ASEAN, thay đổi thương mại và chuỗi cung ứng không còn là biến động bên ngoài để chờ qua đi. Căng thẳng địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ và sự dịch chuyển sản xuất đang buộc các công ty xem xét lại nơi hoạt động, nguồn cung và cách tổ chức mạng lưới. Đa dạng hóa có thể mở thêm đơn hàng, nhưng cũng khiến việc tuân thủ quy định và quản trị rủi ro phức tạp hơn.
Phản ứng cần thiết là đầu tư dài hạn vào tự động hóa, ứng dụng AI, kỹ năng lao động và khả năng phối hợp giữa các cơ sở trong khu vực. Đây không phải danh sách công nghệ để chạy theo trào lưu: doanh nghiệp phải gắn chúng với năng suất, chất lượng và năng lực phát triển sản phẩm. Các diễn giả tại hội nghị cho rằng nâng cấp vị trí khu vực đòi hỏi kết hợp quy mô ASEAN với tự động hóa, AI và đầu tư vào năng lực nội tại.
Cách tiếp cận này cũng đòi hỏi hợp tác sâu hơn với nhà cung ứng và đối tác trong khu vực. Nếu mỗi thị trường chỉ cạnh tranh bằng chi phí và ưu đãi, chuỗi cung ứng Đông Nam Á sẽ khó tạo được sức chống chịu hay hàm lượng tri thức cao. Liên kết sản xuất, chia sẻ công nghệ và phối hợp tiêu chuẩn mới giúp doanh nghiệp chuyển từ vai trò gia công sang tham gia thiết kế và cải tiến.
Việt Nam cần biến vị trí chiến lược thành sản xuất giá trị cao
Việt Nam đang có cơ hội thu hút đầu tư vào điện tử, bán dẫn, xe điện, trung tâm dữ liệu và sản xuất tiên tiến khi chuỗi cung ứng toàn cầu tái bố trí. Nhưng vị trí tiếp nhận dự án sẽ chỉ bền vững nếu đi cùng năng lực nghiên cứu, nhân lực chất lượng cao và liên kết với doanh nghiệp trong nước.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận nêu định hướng hợp tác với nhà đầu tư nước ngoài: cùng nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ; đầu tư vào lĩnh vực ưu tiên như công nghệ cao, bán dẫn, điện tử và AI; hình thành chuỗi giá trị tự chủ, bền vững; phát triển nhân lực và hệ sinh thái tri thức; đồng thời thúc đẩy hợp tác về Trung tâm tài chính Quốc tế tại Việt Nam. Đây là hướng đi đúng vì đặt chuyển giao và sáng tạo bên cạnh mở rộng công suất.
Việt Nam cũng có vai trò khu vực, không chỉ là điểm đến riêng lẻ. SCG, xếp thứ 22 trong Fortune Southeast Asia 500 năm 2026 và góp mặt năm thứ ba liên tiếp, cho biết đang chuyển từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang sản phẩm giá trị gia tăng cao, tự động hóa và đổi mới; tập đoàn xác định Việt Nam là đối tác chiến lược cho tăng trưởng chất lượng.
Thước đo tiến bộ là giá trị giữ lại trong khu vực
Thông điệp từ Fortune Southeast Asia 500 là Đông Nam Á cần tận dụng quy mô khu vực, công nghệ và đầu tư dài hạn để nâng cấp năng lực, chứ không chỉ đếm số nhà máy mới. Doanh nghiệp muốn đi lên phải chuyển trọng tâm từ sản lượng sang giá trị: phát triển sản phẩm tốt hơn, tự động hóa phù hợp, đào tạo người lao động và xây dựng quan hệ lâu dài với nhà cung ứng nội địa.
Kế hoạch công nghiệp cụ thể có thể cho thấy hướng dịch chuyển, nhưng không thay thế kết quả vận hành. Tổ hợp Hóa dầu Long Sơn đang triển khai dự án nâng cấp nguyên liệu Ethane, dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2027; một nhà máy liên quan được dự kiến đưa vào vận hành từ tháng 9/2027 với công suất bổ sung 26.800 tấn mỗi năm. Điều đáng theo dõi là những dự án như vậy có nâng hiệu quả, năng lực cung ứng và liên kết công nghệ trong khu vực hay không.
Kết luận cần rõ ràng: dịch chuyển chuỗi cung ứng mở cửa, nhưng không bảo đảm thăng hạng. Đông Nam Á, trong đó Việt Nam giữ vị trí chiến lược, chỉ tạo được sản xuất giá trị cao khi doanh nghiệp biến vốn thành kỹ năng, công nghệ và đổi mới có thể duy trì trong nước. Đó mới là cách tăng phần giá trị mà khu vực tạo ra trong chuỗi giá trị toàn cầu.
