Từ giao thương đến cùng tạo giá trị
Chuỗi giá trị Việt Nhật là mạng lưới hợp tác trong đó doanh nghiệp hai nước kết nối thương mại, đầu tư, công nghệ và sản xuất để cùng tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn. Đây là bước đi cần thiết nếu quan hệ kinh tế song phương muốn vượt khỏi mô hình mua bán hàng hóa và mở rộng nhà máy.
Thương mại và đầu tư vẫn là trụ cột của hợp tác kinh tế Việt Nhật, nhưng quy mô giao dịch tự nó không bảo đảm doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào sản xuất hay nắm giữ thêm giá trị. Năm 2025, thương mại hai chiều đạt khoảng 51,4 tỷ USD, tăng trên 11% so với năm trước; trong chín tháng đầu năm 2026, con số này đạt khoảng 44 tỷ USD, tăng khoảng 15% cùng kỳ. Đến hết tháng 7/2026, vốn đầu tư đăng ký mới và điều chỉnh của nhà đầu tư Nhật Bản đạt khoảng 80,3 tỷ USD. Các số liệu cho thấy mức độ gắn kết đã lớn; thách thức tiếp theo là biến kết nối ấy thành quan hệ cung ứng và hợp tác sản xuất bền hơn.
Động lực mới từ tăng trưởng và công nghệ
Cơ hội hiện nay không chỉ đến từ quy mô thị trường, mà từ sự giao nhau giữa nhu cầu phát triển của Việt Nam và thế mạnh công nghệ của Nhật Bản. Việt Nam duy trì đà tăng trưởng và thúc đẩy hiện đại hóa kinh tế, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực mới. Điều đó tạo cơ sở để hợp tác vượt khỏi gia công, tiến tới nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ cùng nhau.
Phạm vi hợp tác đã mở rộng từ thương mại, đầu tư sang năng lượng, khoáng sản thiết yếu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ vũ trụ, chuyển đổi xanh và phát triển nhân lực. Cùng lúc, xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của doanh nghiệp Nhật mở thêm cơ hội cho Việt Nam trong linh kiện điện tử, cơ khí chính xác, phụ tùng ô tô, thiết bị công nghiệp và vật liệu mới. Nhưng cơ hội chỉ thành năng lực thực khi doanh nghiệp Việt đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, công nghệ và độ ổn định trong cung ứng.
Điểm nghẽn nằm ở mức độ tham gia của doanh nghiệp
Cơ cấu thương mại hiện có tính bổ trợ: Việt Nam xuất khẩu dệt may, thủy sản, nông sản, đồ gỗ, giày dép và một số sản phẩm công nghiệp; chiều ngược lại, doanh nghiệp nhập máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên liệu phục vụ sản xuất. Cấu trúc này có thể nâng đỡ liên kết sản xuất, giúp hai bên phát huy thế mạnh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực, toàn cầu. Tuy nhiên, bổ trợ hàng hóa chưa đồng nghĩa với chia sẻ giá trị. Nếu doanh nghiệp Việt chủ yếu cung cấp đầu vào đơn giản, phần giá trị gia tăng và năng lực công nghệ vẫn khó được nâng lên.
Vì vậy, mục tiêu không nên dừng ở tăng kim ngạch hay thu hút thêm dự án, mà cần mở rộng công nghiệp hỗ trợ và đưa doanh nghiệp Việt vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn Nhật. Trong nông sản, thực phẩm và hàng tiêu dùng, điều kiện then chốt là chất lượng, nguồn cung ổn định và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe. Trong chế biến, chế tạo, cơ hội nằm ở việc hình thành nhà cung ứng có năng lực và quan hệ hợp tác dài hạn, thay vì chỉ nhận đơn hàng ngắn hạn.
Liên kết sâu hơn là phép thử của giai đoạn tới
Hướng đi quan trọng là chuyển từ kết nối thương mại sang liên kết sâu hơn về đầu tư, công nghệ và chuỗi giá trị. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp hai nước cùng xác định khâu có thể hợp tác, phát triển nhà cung ứng và gắn đầu tư với chuyển giao năng lực sản xuất. Khi liên kết được thiết kế quanh năng lực thực, thay vì chỉ quanh giao dịch, doanh nghiệp Việt có cơ hội tăng phần việc đảm nhận; doanh nghiệp Nhật có thêm đối tác và nguồn cung trong bối cảnh chuỗi cung ứng đang đa dạng hóa.
Cơ quan chức năng Việt Nam tại Nhật Bản dự kiến tiếp tục xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và kết nối doanh nghiệp hai nước. Những hoạt động này có ý nghĩa khi dẫn tới quan hệ cung ứng cụ thể, đáp ứng tiêu chuẩn và duy trì được qua thời gian. Triển vọng hợp tác kinh tế Việt Nhật vì thế không nên chỉ được đo bằng dòng vốn hay kim ngạch, mà bằng mức độ doanh nghiệp hai bên cùng tham gia vào các khâu có hàm lượng công nghệ và giá trị cao hơn. Gắn kết chuỗi giá trị không phải phần phụ của quan hệ kinh tế; đó là thước đo cho bước tiến tiếp theo.
