Sửa luật để quyền lợi và trách nhiệm rõ ràng hơn
Luật Điện lực là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc đầu tư, phát triển, vận hành và giao dịch điện, nên mọi sửa đổi cần biến định hướng chính sách thành quyền và nghĩa vụ có thể thực hiện, chứ không dừng ở lời hứa dưới luật. Chiều 3/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của luật; các ý kiến tập trung vào tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, huy động vốn đầu tư và bảo đảm an ninh năng lượng. Bối cảnh đó đòi hỏi dự thảo vừa tháo thủ tục, vừa xác định trách nhiệm và cơ chế vận hành thị trường điện. Nếu quyền lợi nhà đầu tư phụ thuộc quá nhiều vào quy định có thể thay đổi, nguồn vốn dài hạn sẽ dè dặt. Bài toán không phải chọn giữa nhanh và chặt, mà là thiết kế quy trình rõ để dự án đủ điều kiện tiến lên mà không chuyển rủi ro sang Nhà nước hay người dùng điện.
Bán điện dư cần là quyền ổn định, không chỉ là cơ chế thí điểm
Đề nghị luật hóa quyền bán điện dư từ điện mặt trời mái nhà là một trong những kiến nghị có tác động trực tiếp nhất đến hộ gia đình và doanh nghiệp. Đại biểu Lê Công Đỉnh cho biết cả nước đã lắp khoảng 11.000–11.500 MWp, tương đương khoảng 13% cơ cấu nguồn điện; gần 50% công suất nằm ở nhà xưởng và khu công nghiệp. Nghị định ban hành ngày 26/6/2026 nâng mức điện dư được bán lên tối đa 50%, nhưng theo đại biểu, chỉ khoảng 1% hệ thống đã làm thủ tục đăng ký bán phần điện này. Khoảng cách ấy cho thấy mức trần chưa đủ nếu người đầu tư còn e ngại thủ tục và tính ổn định của chính sách. Luật nên xác định nguyên tắc tỷ lệ mua bán điện dư, trong đó có đề xuất mức tối đa 50% đến năm 2030, là quyền lợi kinh tế hợp pháp được bảo hộ; đồng thời đặt yêu cầu về biến tần thông minh và hệ thống đo đếm tiên tiến để bảo đảm an toàn lưới.

Nhà máy hoàn thành vẫn có thể mắc kẹt giữa quy hoạch và lưới điện
Tháo thủ tục trên giấy sẽ không giúp tăng điện phát lên lưới nếu dự án nguồn điện tiếp tục vướng quy hoạch khoáng sản, lâm nghiệp hoặc thiếu đường dây giải tỏa công suất. Đại biểu Dương Khắc Mai phản ánh nhiều dự án tại Lâm Đồng bị chồng lấn quy hoạch; ngay cả khi đã có quy hoạch điện và nhà đầu tư, dự án vẫn có thể chậm hoặc không phát huy công suất. Vì thế, đề xuất rà soát liên ngành giữa quy hoạch điện, khoáng sản và lâm nghiệp là thiết thực, miễn việc cân nhắc đặt trên đánh giá tổng thể kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và môi trường. Tương tự, rút ngắn thủ tục đầu tư không thể bị hiểu là tự động thay thế quyết định giao đất, giao khu vực biển hay chuyển mục đích sử dụng rừng. Khi xử lý dự án chậm tiến độ, luật cần phân biệt lỗi của nhà đầu tư với chậm trễ hành chính và xung đột quy hoạch; nếu không, cơ chế thu hồi có thể trừng phạt sai bên.

Cơ chế đầu tư phải đi cùng thị trường điện và nguồn năng lượng mới
Các đại biểu cũng nhấn mạnh phải hoàn thiện cơ chế đầu tư, phân bổ rủi ro và phát triển thị trường điện cạnh tranh, thay vì chỉ tập trung vào việc cấp phép dự án. Đây là điểm then chốt: một dự án chỉ khả thi khi có quy định minh bạch về chi phí, lợi nhuận, hợp đồng và trách nhiệm của bên mua điện. Với điện sinh khối, ý kiến tại Quốc hội đề nghị quy định bên mua được chỉ định có trách nhiệm đàm phán, ký kết, thực hiện hợp đồng và bảo đảm sản lượng điện hợp đồng tối thiểu dài hạn. Dự thảo cũng được góp ý nhằm tạo cơ chế riêng, giảm thủ tục cho điện gió ngoài khơi. Những hướng đi này đáng ủng hộ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc nối quy hoạch nguồn với lưới truyền tải, đấu nối và tiến độ thực tế. Với người dùng, cải cách giá cũng cần thận trọng: xóa bù chéo phải đi cùng hỗ trợ hộ nghèo, hộ chính sách và vùng khó khăn; giá điện theo thời gian sử dụng nên được thí điểm, đánh giá theo nhóm hộ trước khi nhân rộng.
Luật tốt phải biến công suất thành điện năng có thể sử dụng
Sửa Luật Điện lực chỉ có ý nghĩa khi tạo được hai kết quả đồng thời: người dân, doanh nghiệp tin tưởng đầu tư vào điện mặt trời mái nhà và các nhà máy đã xây dựng có thể phát điện nhờ quy hoạch, thủ tục và lưới được phối hợp đồng bộ. Luật hóa quyền bán điện dư sẽ giúp chính sách bớt mong manh; quy định rõ trách nhiệm liên ngành và hợp đồng dài hạn sẽ giảm nguy cơ dự án mắc kẹt sau khi hoàn thành. Quốc hội đã ghi nhận nỗ lực tiếp thu, chỉnh lý dự thảo, nhưng phần quyết định vẫn là biến những nguyên tắc ấy thành cơ chế thực thi rõ ràng, công bằng và có thể kiểm chứng. Nếu làm được, sửa luật không chỉ tháo nút thắt cho từng dự án mà còn củng cố niềm tin vào cách ngành điện huy động nguồn lực và vận hành thị trường.






