Một dự luật, hai bài toán liên kết
Luật Điện lực sửa đổi là dự thảo nhằm tháo gỡ vướng mắc trong quy hoạch, đầu tư và vận hành hệ thống điện, đồng thời định hướng giá điện theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước. Đây không chỉ là cuộc chỉnh sửa thủ tục: chất lượng của luật sẽ được đo bằng khả năng biến kế hoạch nguồn điện thành dự án khả thi mà không đẩy rủi ro thiếu kiểm soát sang người dân. Dự thảo tập trung thể chế hóa các chủ trương về an ninh năng lượng, phân cấp và cải cách thủ tục, bên cạnh việc xử lý điểm nghẽn triển khai dự án điện lực. Cách tiếp cận này đúng hướng, bởi quy tắc đầu tư và cách hình thành giá vốn có quan hệ chặt chẽ: nếu dự án bị đình trệ, nguồn cung khó theo kịp nhu cầu; nếu chi phí được chuyển vào giá thiếu minh bạch, người tiêu dùng phải gánh hệ quả. Vì vậy, cần đánh giá đồng thời cả tốc độ triển khai lẫn kỷ luật chi phí.
Quy hoạch phải nối được nguồn, lưới và nhu cầu
Điểm đáng chú ý là dự thảo đặt quy hoạch hệ thống điện trong quan hệ đồng bộ giữa nguồn phát, lưới truyền tải và nhu cầu phụ tải, thay vì xem từng phần như những kế hoạch riêng rẽ. Quy hoạch cần tính đến phụ tải lớn, nguồn điện nền và nguồn linh hoạt, công suất dự phòng cũng như khả năng cân đối cung cầu theo từng giai đoạn. Chính phủ đang chỉ đạo cập nhật, điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII để phù hợp với thực tế và những thay đổi trong pháp luật. Đây là điều kiện cần, nhưng chưa đủ: quy hoạch chỉ có ý nghĩa khi các dự án có thể đi qua thủ tục rõ ràng và được triển khai đúng tiến độ. Những vướng mắc từng ảnh hưởng đến nguồn điện lớn, trong đó có điện khí LNG, cho thấy cải cách phải xử lý cả cơ chế đầu tư lẫn trách nhiệm thực thi. Với năng lượng tái tạo, tiến độ phát triển cũng cần đi cùng nâng cấp lưới điện, bởi nguồn điện không liên tục đòi hỏi hệ thống có khả năng điều độ phù hợp.
Chia sẻ rủi ro không đồng nghĩa chuyển gánh nặng
Dự thảo thừa nhận nhà đầu tư cần cơ chế đủ rõ để quyết định rót vốn, nhưng nguyên tắc chia sẻ rủi ro phải đi kèm giới hạn: không thể chuyển toàn bộ rủi ro dự án sang Nhà nước rồi cuối cùng tính vào chi phí người dân. Việc bổ sung thành phần giá công suất nhằm tính đến mức độ sẵn sàng của nhà máy, nhất là với nguồn điện nền và dự án quy mô lớn. Cùng lúc, đàm phán hợp đồng mua bán điện được gắn với kết quả đấu thầu và khung giá, nhằm hạn chế kéo dài thương lượng. Đây là những công cụ có thể giúp giảm bất định, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tiêu chí công khai và cách kiểm soát chi phí được đưa vào giá. Cơ chế thị trường không nên trở thành tấm vé hợp thức hóa mọi khoản đầu tư; ngược lại, Nhà nước cũng không nên đặt điều kiện thiếu khả thi rồi kỳ vọng nguồn điện mới xuất hiện đúng lúc.
Giá điện thị trường cần đi cùng bảo vệ người yếu thế
Định hướng giá điện thị trường có điều tiết là hợp lý nếu giá phản ánh chi phí hợp lý, hợp lệ và phù hợp với mức độ phát triển của cạnh tranh điện, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng. Nhưng cải cách giá không thể chỉ nhìn vào tín hiệu chi phí: chính sách hỗ trợ tiền điện và lộ trình xóa bỏ bù chéo sẽ quyết định mức độ công bằng của quá trình chuyển đổi. Theo phần giải trình, chính sách hiện hành quy định hỗ trợ từ ngân sách cho đối tượng yếu thế tương đương 30 kWh mỗi hộ mỗi tháng, tính theo giá bán lẻ điện sinh hoạt bậc 1. Còn việc xóa bỏ bù chéo liên quan đến nhiều nhóm dân cư và vùng miền, nên cần được đánh giá kỹ trước khi thực hiện. Đây không phải chi tiết phụ: nếu thiếu lộ trình minh bạch và cơ chế hỗ trợ phù hợp, cải cách có thể làm suy giảm niềm tin dù mục tiêu thị trường là chính đáng.
Tóm lại, Luật Điện lực sửa đổi có triển vọng tháo gỡ nút thắt hệ thống nếu nối được quy hoạch với đầu tư và vận hành, đồng thời đặt giá trong khuôn khổ thị trường có giám sát. Điều cần theo dõi không chỉ là các quy định được thông qua, mà còn là tiêu chí xác định chi phí hợp lý, cách thực thi hỗ trợ tiền điện và lộ trình xóa bỏ bù chéo. Một cuộc cải cách tốt phải vừa giúp dự án điện tiến lên, vừa ngăn chi phí và rủi ro bị đẩy thiếu minh bạch sang người tiêu dùng.






