Ổn định không có nghĩa là ngừng cải cách
Thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học là hai khâu đánh giá, lựa chọn người học, nhưng có mục tiêu khác nhau và tác động trực tiếp đến cơ hội học tập của hàng triệu thí sinh. Vì vậy, cải cách cần có chiến lược dài hạn, chứ không thể chỉ thay đổi hình thức thi theo từng đợt. Gần một phần tư thế kỷ qua, hệ thống lần lượt đi từ “3 chung” giai đoạn 2002–2014, sang kỳ thi THPT quốc gia “2 trong 1” từ năm 2015 đến 2019, rồi đến thi tốt nghiệp THPT kết hợp nhiều phương thức xét tuyển từ năm 2020. Mỗi lần đổi mới đều nhằm khắc phục bất cập, nhưng các sai phạm và áp lực tuyển sinh vẫn còn. Sau sai phạm nghiêm trọng tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi năm 2026, Bộ GD-ĐT đề xuất đề án đổi mới giai đoạn 2027–2036. Tuy nhiên, Chính phủ chưa đồng ý áp dụng từ năm 2027 vì đề án chưa lường hết tình huống phát sinh. Đây không phải lý do để trì hoãn vô thời hạn, mà là lời nhắc phải chuẩn bị kỹ hơn.
Một kỳ thi không nên gánh hai mục tiêu trái chiều
Gộp công nhận tốt nghiệp và tuyển chọn vào đại học trong cùng một kỳ thi tạo ra mâu thuẫn về cách đo lường. Thi tốt nghiệp THPT cần xác định học sinh đạt chuẩn đầu ra của chương trình phổ thông; đề thi phải bao quát kiến thức và có độ khó phù hợp. Còn tuyển sinh đại học cần tìm người phù hợp với từng ngành, nên trường đại học cần được chủ động xây dựng tiêu chí minh bạch. Khi đề thi vừa phải đủ sức với số đông vừa phải phân loại rất mạnh nhóm cạnh tranh cao, kết quả dễ tạo ra bất công ở những khoảng cách nhỏ. TS Nguyễn Đức Nghĩa cảnh báo rằng chênh lệch 0,25 điểm, thậm chí 0,05 điểm, có thể đảo ngược cơ hội của thí sinh khi phổ điểm quá sít sao. Việc từng có gian lận nâng điểm ở Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình năm 2018, trong khi thí sinh đạt 29–30 điểm vẫn trượt đại học, cho thấy cần sửa cả cách tổ chức, chấm thi và xét tuyển—not chỉ đổi dạng đề.
Lỗ hổng quản trị làm suy giảm niềm tin
Thay đổi quy chế liên tục khiến học sinh, phụ huynh và nhà trường khó lập kế hoạch, nhất là khi việc chọn môn, định hướng ngành và chuẩn bị hồ sơ thường bắt đầu từ những năm đầu THPT. Một thay đổi lớn về phương thức, tổ hợp hoặc tiêu chí xét tuyển nếu được thông báo muộn sẽ biến sự chuẩn bị thành cuộc chạy đua thích nghi. Áp lực còn đến từ khâu giám sát. Khi một đơn vị địa phương vừa tổ chức, vừa chấm thi, lại chịu sức ép về tỷ lệ tốt nghiệp và thành tích, thiếu kiểm soát chéo có thể tạo xung đột lợi ích. Quy trình bảo mật bài thi, dữ liệu và chìa khóa phòng chấm thi cũng cần được truy vết, giám sát thay vì phụ thuộc vào một vài cá nhân. Chính phủ yêu cầu trước mắt chưa thí điểm thi trên máy tính trong kỳ thi tốt nghiệp năm 2027, đồng thời yêu cầu Bộ GD-ĐT nghiên cứu góp ý và hoàn thiện đề án để bảo đảm khả thi, hiệu quả, an toàn. Thận trọng lúc này là cần thiết; thiếu một kế hoạch rõ ràng thì không.
Cải cách tuyển sinh phải bắt đầu từ mục tiêu
Muốn ổn định quy chế thi, trước tiên cần tổng kết dữ liệu của toàn bộ các mô hình đã triển khai: chi phí tổ chức có giảm không, điểm thi dự báo kết quả học đại học đến mức nào, gian lận phát sinh ở khâu nào và mỗi thay đổi tác động ra sao đến dạy học. Câu hỏi trọng tâm không phải thi trắc nghiệm hay tự luận, thi một ngày hay nhiều ngày, mà là hệ thống cần đo lường điều gì và phục vụ ai. Thử nghiệm thi trên máy tính đã được tiến hành với hơn 12.000 học sinh vào cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025; đến tháng 4 và tháng 5-2026, thử nghiệm mở rộng tại 15 tỉnh, thành phố, 143 trường và trung tâm, với 36.178 thí sinh, khoảng 143.000 lượt thi. Quy mô thử nghiệm đáng chú ý, nhưng chưa thay thế việc đánh giá an toàn và khả năng triển khai rộng. Một khung tuyển sinh ổn định trong giai đoạn nhất định, quy định rõ chuẩn đầu vào, cách quy đổi, dữ liệu sử dụng và trách nhiệm giải trình, sẽ giúp các trường chủ động mà thí sinh không phải liên tục đoán luật.
Ổn định quy chế thi không đồng nghĩa giữ nguyên mọi bất cập. Đó là cam kết về nguyên tắc lâu dài, thông tin sớm và lộ trình đủ thời gian để kiểm chứng trước khi áp dụng. Nếu tiêu cực xảy ra, giải pháp cần nhắm đúng lỗ hổng và có kiểm soát; không nên vội tách thành hai kỳ thi chỉ để xử lý phần ngọn. Cải cách tuyển sinh đáng tin cậy phải đồng bộ giữa mục tiêu, quy trình, công nghệ và trách nhiệm giám sát. Kết luận rất rõ: hãy đổi mới có căn cứ, theo từng bước và nhất quán, để mỗi mùa thi đánh giá đúng năng lực thay vì thử sức chịu đựng của thí sinh.
