Đổi cách tuyển không thể chỉ nhắm đến sự thuận tiện
Tuyển sinh trường chuyên là quá trình lựa chọn học sinh có năng lực nổi trội để học tập trong môi trường chuyên sâu, nơi phương thức đầu vào cần nhận diện đúng năng khiếu chứ không chỉ xếp hạng điểm số chung. Dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động trường THPT chuyên đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây là hướng đổi mới có lý do: đánh giá rộng hơn có thể phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực toàn diện của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Nhưng trường chuyên không phải nơi tuyển những học sinh chỉ học đều; nhiệm vụ cốt lõi vẫn là phát hiện và bồi dưỡng năng lực nổi trội. Vì vậy, tuyển sinh theo khối chỉ đáng làm nếu chứng minh được rằng cách mới không khiến tài năng ở một môn cụ thể bị chìm trong điểm số của cả nhóm môn.
Ông Nguyễn Văn Thùy, giảng viên Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, đánh giá mục tiêu đánh giá toàn diện là tích cực nhưng cho rằng phương án theo khối cần được xem xét thận trọng.
Điểm số theo khối có thể bỏ sót năng khiếu riêng
Nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc học sinh phải làm bài thi khác, mà ở tiêu chí chọn người. Nếu điểm chuẩn chung của khối quyết định kết quả, học sinh có tư duy Toán học vượt trội nhưng không nổi bật ở môn khác có thể thua các em học đều hơn. Năng khiếu Vật lý, Hóa học, Sinh học hay Tin học cũng khó được đo chính xác nếu bài thi chung không kiểm tra đủ chiều sâu, chẳng hạn tư duy thuật toán hay năng lực thực nghiệm. Ở khối xã hội, bài thi Ngữ văn nâng cao có thể gây bất lợi cho học sinh nổi trội về Lịch sử hoặc Địa lý. Đánh giá liên môn có giá trị, nhưng không nên thay thế hoàn toàn phép đo chuyên biệt. Một kỳ thi vào trường chuyên tốt cần nhìn thấy cả nền tảng rộng lẫn năng lực vượt trội, thay vì buộc học sinh đánh đổi thế mạnh riêng để đáp ứng một khuôn điểm chung.
Dự thảo còn định hướng để học sinh chọn môn chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10. Cách này có thể tạo thêm thời gian trải nghiệm, song cũng khiến nhà trường khó dự báo số lượng đăng ký từng môn và bố trí giáo viên, cơ sở vật chất; nếu phải sàng lọc lại, áp lực thi cử có thể kéo dài.
Học sinh cần biết luật chơi trước khi bước vào kỳ thi
Lo ngại về xáo trộn đặc biệt đáng lưu tâm với học sinh lớp 9 đang chuẩn bị cho kỳ tuyển sinh năm 2027. Nhiều em đã lên kế hoạch ôn tập theo môn chuyên; đổi phương thức trong thời gian ngắn có thể buộc các em điều chỉnh lộ trình, gây hoang mang và áp lực. Thầy Võ Kim Bảo, giáo viên Trường THCS Nguyễn Du tại Thành phố Hồ Chí Minh, đề nghị lùi áp dụng quy định mới khoảng hai năm để học sinh, gia đình và nhà trường có thời gian chuẩn bị. Mốc ấy không nhất thiết phải trở thành lựa chọn duy nhất, nhưng nguyên tắc cần rõ: chính sách tuyển sinh không nên đổi sau khi học sinh đã đầu tư nhiều năm vào một hướng ôn luyện. Công bố sớm cấu trúc đề, cách tính điểm và tiêu chí lựa chọn sẽ giúp các em chủ động, đồng thời giảm lợi thế cho những gia đình có khả năng xoay chuyển kế hoạch nhanh hơn.
Dự thảo nêu hai mốc: trường đủ điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2027–2028, còn trường chưa đáp ứng điều kiện tiếp tục theo quy định hiện hành đến năm học 2028–2029. Có mốc thời gian là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu học sinh chưa biết cụ thể mình sẽ thi gì và cách xét tuyển ra sao.
Tham vấn thực chất, chuyển đổi dựa trên bằng chứng
Đổi mới trường chuyên cần bắt đầu bằng khảo sát tác động, không phải bằng một thời hạn ban hành văn bản. Mỗi trường có quy mô, đội ngũ và điều kiện tổ chức khác nhau; vì vậy, cần lắng nghe giáo viên, phụ huynh, học sinh, cựu học sinh và nhà trường bằng các hình thức đủ sâu, kể cả phỏng vấn trực tiếp. Những bài thi mới cũng nên được chuẩn hóa và thử nghiệm để kiểm tra độ tin cậy, khả năng phân hóa và tính công bằng.
Theo ông Nguyễn Văn Thùy, điều chỉnh tuyển sinh cần dựa trên bằng chứng khoa học, công bố lộ trình chuyển tiếp trước ít nhất ba năm và bảo đảm quyền tự chủ chuyên môn của trường. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ tiếp tục đánh giá tác động, mức độ chuẩn bị của học sinh và điều kiện tổ chức nếu xem xét áp dụng trong kỳ tuyển sinh năm 2027; đồng thời nghiên cứu, tiếp thu góp ý về cấu trúc bài thi, cách tính điểm và cơ chế phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu. Kết luận nên rõ ràng: chuyển sang tuyển sinh theo khối không phải mục tiêu tự thân. Chỉ nên thực hiện khi cách mới chứng minh được khả năng nhận diện đúng năng lực, có tham vấn thật và cho học sinh đủ thời gian thích ứng.
