Ngừng bắn là bước mở đường cho đối thoại hạt nhân
Đàm phán Mỹ-Iran là nỗ lực tìm lối thoát ngoại giao cho xung đột, trong đó việc khôi phục ngừng bắn được gắn với khả năng đưa hai bên trở lại bàn thương lượng về chương trình hạt nhân. Đây không phải hai hồ sơ tách rời: hạ nhiệt trước mắt có thể tạo khoảng trống cần thiết để giải quyết bất đồng sâu hơn.
Trong hai tuần qua, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance trực tiếp tham gia các cuộc tiếp xúc gián tiếp với Iran, nhằm đạt một thỏa thuận ngừng bắn mới và nối lại đàm phán hạt nhân. Việc một nhân vật cấp cao của chính quyền tham gia cho thấy Washington muốn thử lại con đường thương lượng. Tuy nhiên, tín hiệu này chưa đồng nghĩa với một thỏa thuận sắp thành hình: các cuộc tiếp xúc vẫn gián tiếp, còn bất đồng cốt lõi chưa được giải quyết.
Vance và các trung gian nâng cấp nỗ lực ngoại giao
Vai trò của Vance đưa ngoại giao Mỹ-Iran lên cấp độ chính trị cao hơn. Theo thông tin được hai nguồn am hiểu vấn đề chia sẻ, ông thường xuyên trao đổi với Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al-Thani, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir và các nhà trung gian khác. Đặc phái viên Steve Witkoff cùng Jared Kushner cũng tham gia.
Qatar và Pakistan là những kênh trung gian quan trọng vì có thể duy trì liên lạc khi Washington và Tehran chưa nối lại tiếp xúc trực tiếp. Thủ tướng Qatar cho biết Doha phối hợp với các quan chức Mỹ muốn kiềm chế căng thẳng, đồng thời nhấn mạnh đối thoại vẫn là hướng đi cần theo đuổi. Dẫu vậy, tiến trình được mô tả là có tiến triển nhưng chậm; vai trò trung gian có thể giữ cánh cửa mở, chứ không thể tự xóa bỏ những bất đồng giữa hai bên.
Áp lực chính trị tạo động lực, nhưng chưa bảo đảm kết quả
Động lực tìm thỏa thuận còn gắn với sức ép trong nước Mỹ. Ngày 4/11, Vance công khai nói cuộc chiến với Iran là nguyên nhân chính khiến đảng Cộng hòa bị cử tri bác bỏ trong bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nhận định đó giúp lý giải vì sao ông chủ động thúc đẩy lối ra ngoại giao, nhưng cũng khiến tiến trình dễ bị nhìn qua lăng kính chính trị nội bộ.
Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ đang nói chuyện với Iran và sẵn sàng để các nỗ lực ngoại giao tiếp tục, trong khi vẫn giữ phương án quân sự. Sự song hành này tạo sức ép lên Tehran nhưng cũng làm suy giảm niềm tin cần thiết cho thương lượng. Một cuộc không kích của Mỹ nhằm vào bệ phóng tên lửa phòng không trên đảo Qeshm sau vụ phóng tên lửa về phía máy bay chiến đấu Mỹ cho thấy nguy cơ đối đầu chưa biến mất. Ngừng bắn Iran vì thế vẫn là mục tiêu mong manh, không phải kết quả đã được bảo đảm.
Cuộc gặp kỹ thuật là phép thử kế tiếp
Một phương án đang được bàn là tổ chức cuộc gặp kỹ thuật cấp chuyên viên giữa Mỹ và Iran trong những ngày tới, nhưng cuộc gặp chưa diễn ra. Đây sẽ là dấu hiệu cụ thể hơn để đánh giá liệu các tiếp xúc gián tiếp có thể chuyển thành một tiến trình thương lượng thực chất hay không. Trước mắt, Washington muốn đánh giá khả năng đạt thỏa thuận; các trung gian tiếp tục tìm cách thu hẹp bất đồng.
Triển vọng nối lại đàm phán hạt nhân phụ thuộc vào việc hai bên có thể duy trì giảm leo thang đủ lâu để bước vào trao đổi có cấu trúc. Nếu xung đột tái bùng phát, các kênh ngoại giao sẽ chịu sức ép lớn; nếu ngừng bắn được khôi phục, đó có thể là nền tảng cho đối thoại rộng hơn. Kết luận hiện tại nên thận trọng: ngoại giao đã có thêm động lực và cấp độ tham gia cao hơn, nhưng thỏa thuận bền vững vẫn cần những nhượng bộ chưa thấy rõ.
