Cam kết 48 giờ đi kèm điều kiện
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với các thị trường thế giới, nơi hoạt động thông suốt có ý nghĩa thiết yếu đối với vận chuyển năng lượng và thương mại quốc tế. Iran tuyên bố có thể mở lại tuyến này trong 48 giờ, nhưng chỉ khi Mỹ chấp nhận các yêu cầu của Tehran. Tại họp báo ở Tehran, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết nước này rút thời gian chuẩn bị từ một tuần xuống còn hai ngày, mô tả đó là tín hiệu thiện chí hòa giải. Ngoại trưởng Abbas Araghchi cũng nói các cuộc tham vấn tại Doha tập trung vào khôi phục hàng hải trong hai ngày và nối lại đàm phán hòa bình. Đây là nhượng bộ về thời gian, không phải sự nhượng bộ rõ ràng về những điều kiện cốt lõi. Vì vậy, tuyên bố Iran mở lại Hormuz chưa thể được xem là bảo đảm rằng tàu thuyền sẽ sớm qua lại bình thường.
Bất đồng nằm ở quyền kiểm soát và các nhượng bộ
Trở ngại không phải thiếu một mốc thời gian, mà là hai bên chưa thống nhất thế nào mới được xem là chấm dứt xung đột. Tehran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt mới, khôi phục miễn trừ liên quan đến xuất khẩu dầu từng áp dụng hồi tháng 6, giảm hiện diện quân sự trong khu vực và công nhận các tuyến hàng hải mới do Iran cùng Oman xác định. Iran còn muốn chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Lebanon. Trong khi đó, Tehran vẫn gần như giữ nguyên yêu cầu về quyền kiểm soát eo biển, vốn trước chiến tranh mở cho giao thương quốc tế. Đây là điểm va chạm trực tiếp: Washington chưa phát tín hiệu chấp nhận toàn bộ điều kiện, còn Iran đặt việc mở tuyến biển vào chính những nhượng bộ mà Mỹ chưa cam kết. Đàm phán Mỹ Iran vì thế vẫn bị khóa trong mặc cả về an ninh, trừng phạt và quyền đi lại.
Tuyến biển bị gián đoạn, rủi ro lan ra ngoài khu vực
Việc hạn chế tàu qua eo biển không chỉ là công cụ gây sức ép trong xung đột Mỹ Iran; nó còn tác động đến nguồn cung năng lượng toàn cầu. Trước chiến tranh, Hormuz đảm nhận khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng vận chuyển trên thế giới, còn tình trạng gián đoạn gần đây đã ảnh hưởng đáng kể đến nguồn cung. Hệ quả có thể chạm tới người dân qua biến động thị trường năng lượng và những bất ổn trong chuỗi cung ứng, dù các nguồn hiện không định lượng mức tác động cụ thể. Iran có lợi thế khi tuyến hàng hải này là đòn bẩy chiến lược, nhưng sử dụng nó cũng khiến bất đồng song phương mang hệ quả quốc tế. Mở cửa trong 48 giờ sẽ là tín hiệu đáng kể nếu được thực thi; tuy nhiên, khi quyền kiểm soát và điều kiện an ninh còn tranh cãi, lời hứa ngắn hạn chưa đủ khôi phục niềm tin của thị trường hay bảo đảm lưu thông lâu dài.
Nguy cơ giao tranh khiến triển vọng mong manh
Các kênh trung gian của Qatar vẫn hoạt động, và Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói Washington sẵn sàng tìm giải pháp ngoại giao. Nhưng tín hiệu đối thoại đang song hành với sức ép quân sự: Tổng thống Donald Trump từng ám chỉ khả năng nối lại các cuộc tấn công sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11, đồng thời ra lệnh tăng cường binh lực Mỹ tại Trung Đông. Iran cũng tuyên bố quân đội và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo sẵn sàng cho đối đầu mới và cảnh báo đáp trả nếu Mỹ cùng Israel không kích. Bởi vậy, nguy cơ chiến sự tái bùng phát vẫn cao, còn việc Mỹ có chấp nhận điều kiện của Tehran hay không là câu hỏi chưa có lời giải. Kết luận cần thận trọng: Iran đã đưa ra thời hạn mở lại cụ thể, nhưng chừng nào hai bên chưa thu hẹp bất đồng về trừng phạt, hiện diện quân sự và quyền kiểm soát, Hormuz vẫn có thể tiếp tục bị cuốn vào vòng xoáy xung đột.
