An toàn số phải bắt đầu từ khả năng tiếp cận
An toàn số học sinh là khả năng nhận biết nguy cơ trên mạng, bảo vệ thông tin cá nhân, ứng phó phù hợp và tìm được người hỗ trợ qua cách truyền đạt mà từng em có thể tiếp cận.
Đây không phải yêu cầu có thể giải quyết bằng một bộ cảnh báo giống nhau cho mọi trẻ. Học sinh khuyết tật, đặc biệt là học sinh Điếc và khiếm thính, có thể gặp trở ngại nếu hướng dẫn chỉ truyền đạt bằng lời nói hoặc kênh trợ giúp không phù hợp. Khi thông tin không đến được với các em, việc nhận ra nguy cơ và phản ứng kịp thời cũng khó hơn. Trong khi đó, lừa đảo, giả mạo, dụ dỗ và đe dọa có thể xuất hiện qua những tình huống gần gũi như lời mời kết bạn hay tin nhắn từ tài khoản quen. Vì vậy, trường học cần xem khả năng tiếp cận là một phần của bảo vệ, không phải phần bổ sung sau cùng.
Ngày 9/11, hơn 250 học sinh khuyết tật tại Trường PTCS Xã Đàn, Hà Nội, tham gia hoạt động an toàn số với tình huống thực tế, tương tác và ngôn ngữ ký hiệu. Sáng 16/11, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, ChildFund Việt Nam và nhà trường tiếp tục tổ chức chương trình “Không một mình – Cùng em kết nối an toàn”, nhấn mạnh quyền được lên tiếng và được bảo vệ.

Dạy kỹ năng bằng tình huống, không chỉ bằng lời dặn
Điểm đáng học từ hoạt động ở Xã Đàn là biến lời khuyên thành việc học sinh có thể tập làm. Các em nhập vai “thám tử số”, cùng xử lý tình huống người lạ gửi lời mời kết bạn, đường dẫn giả mạo từ tài khoản người quen hoặc tin nhắn đe dọa. Qua đó, học sinh thực hành nhận ra dấu hiệu bất thường, kiểm tra thông tin và giữ an toàn cho tài khoản, dữ liệu cá nhân. Cách dạy này hữu ích hơn việc yêu cầu trẻ ghi nhớ một danh sách nguy cơ mà chưa từng thử đối mặt.
Một quy tắc dễ nhớ là “DỪNG – LƯU – KỂ”: dừng tương tác, không bấm đường dẫn hay làm theo yêu cầu bất thường; lưu tin nhắn hoặc hình ảnh làm bằng chứng; rồi kể với người lớn đáng tin cậy. Học sinh cũng được nhắc có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, hoạt động 24/24 giờ. Đây là kỹ năng tự vệ trực tuyến thiết thực, nhưng chỉ hiệu quả khi người lớn phản hồi bình tĩnh, không đổ lỗi và sẵn sàng giúp trẻ xử lý tiếp.
Bảo vệ trẻ không đồng nghĩa với cấm các em dùng mạng. Công nghệ mở ra cơ hội học tập, giao tiếp và hòa nhập; mục tiêu của nhà trường nên là giúp học sinh sử dụng những cơ hội ấy với năng lực tự bảo vệ và một lối cầu cứu rõ ràng.

Tạo chỗ để học sinh nói điều mình cần
Kỹ năng ứng phó sẽ khó hình thành nếu học sinh chỉ được nghe mà không có cơ hội diễn đạt trải nghiệm và mong muốn của mình. Tại Xã Đàn, hoạt động “5 phút cùng em” tạo không gian để các em nói về những điều có thể khiến mình lo lắng trên mạng và cách muốn được người lớn hỗ trợ. Hoạt động “Thiếu niên nói” cũng để học sinh trực tiếp chia sẻ cách nhận diện lừa đảo, ứng phó với tin nhắn đáng ngờ và mong muốn dành cho cha mẹ, thầy cô khi cần giúp đỡ.
Đây không chỉ là phần giao lưu bên lề. Khi học sinh được lắng nghe, giáo viên và phụ huynh có cơ hội nhận ra hướng dẫn nào chưa dễ hiểu, kênh nào chưa thuận tiện và lúc nào trẻ cần người lớn can thiệp. Các hoạt động sáng tạo như thi tài năng hay vẽ tranh còn giúp học sinh truyền tải quan điểm bằng nhiều hình thức khác nhau. Với mỗi nhóm, trường nên lựa chọn cách thể hiện phù hợp: ngôn ngữ ký hiệu, hình ảnh trực quan, thực hành từng bước hoặc cách giao tiếp hỗ trợ khác. Một thông điệp an toàn chỉ có giá trị khi trẻ hiểu được và biết cách sử dụng.
Thông điệp “đừng giữ điều khiến mình sợ hãi một mình” cần đi cùng cam kết cụ thể từ người lớn: tin lời trẻ, tiếp nhận chia sẻ và cùng tìm cách giải quyết. Một không gian mạng thân thiện không thể chỉ được xây bằng lời khuyên cho học sinh; nó còn đòi hỏi người lớn tạo ra những lối tìm trợ giúp dễ tiếp cận.

Giáo viên cần được trang bị để dạy an toàn số
Muốn học sinh sử dụng Internet an toàn, giáo viên và cán bộ quản lý cũng cần hiểu cách tích hợp kỹ năng số vào bài học và hoạt động giáo dục. Một lớp tập huấn đã hướng dẫn triển khai Khung năng lực số, lồng ghép an toàn mạng và giáo dục AI trường học vào các môn học phù hợp với từng cấp; nội dung AI được định hướng 12 tiết mỗi lớp trong một năm học. Đây là nền tảng bổ trợ cho việc dạy trẻ nhận biết rủi ro, sử dụng mạng có trách nhiệm và tiếp cận AI phù hợp.
Tập huấn chỉ tạo chuyển biến khi giáo viên biết điều chỉnh hoạt động theo nhu cầu tiếp cận của học sinh, thay vì áp dụng một giáo án đồng nhất. Theo kế hoạch, các trường tiếp tục triển khai nội dung tập huấn tại đơn vị và hoàn thành trước ngày 15/12/2026. Trong khi đó, Teen Safety School Tour 2026 dự kiến diễn ra từ tháng 10 đến tháng 12 tại 10 trường ở 5 tỉnh, thành phố, với mục tiêu tiếp cận ít nhất 9.000 học sinh và giáo viên.
Bài học cốt lõi không nằm ở số lượng buổi truyền thông mà ở việc mỗi học sinh có thể hiểu cảnh báo, luyện cách ứng phó và tìm đúng người giúp đỡ hay không. Trường học cần tiếp tục lấy nhu cầu của trẻ làm điểm xuất phát, đồng thời giúp người lớn trở thành chỗ dựa đáng tin cậy. Khi cách dạy và kênh hỗ trợ cùng dễ tiếp cận, học sinh khuyết tật mới có cơ hội kết nối an toàn mà không phải tự xoay xở trước rủi ro.







