Vấn đề không chỉ là nội dung trùng lặp
Hai đề tài khoa học tại ĐHQG Hà Nội bị thanh tra nêu dấu hiệu lừa dối là các nghiên cứu có chuyên đề trùng một phần với ấn phẩm đã xuất bản, trong khi hồ sơ thuê khoán không ghi nhận đầy đủ những người thực hiện và ngân sách đã thanh toán cho các chuyên đề đó. Phát hiện được nêu trong kết luận thanh tra trách nhiệm của ĐHQG Hà Nội về thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2021–2024, công bố gần đây cùng các sai phạm ở nhiều lĩnh vực khác. Điểm đáng lo không nằm ở việc các nội dung tương đồng tự nó đã chứng minh mọi vi phạm, mà ở khoảng cách giữa sản phẩm, danh sách tác giả và hồ sơ thanh toán. Khi ba yếu tố ấy không khớp, niềm tin vào liêm chính nghiên cứu bị đặt trước phép thử cụ thể: ai đã làm việc gì, và căn cứ nào để nghiệm thu, chi trả?
Hai đề tài, hai ấn phẩm có nội dung tương đồng
Đề tài QG.21.46, do TS Nguyễn Thị Vũ Hà làm chủ nhiệm, thực hiện từ ngày 10/5/2021 đến 9/5/2023 với kinh phí 500 triệu đồng từ ngân sách nhà nước. Thanh tra xác định một phần hai chuyên đề trùng với chương 1 và chương 2 của ấn phẩm báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam năm 2021, xuất bản ngày 5/4/2022 và có 22 tác giả. Đề tài QG.20.49, do TS Nguyễn Quốc Việt chủ nhiệm, cũng bị phát hiện tình trạng tương tự: nội dung một phần chuyên đề trùng với hai chương của ấn phẩm báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam năm 2020, xuất bản ngày 13/12/2021 với 11 tác giả. Sự trùng lặp cần được đánh giá theo hồ sơ và khối lượng thực tế, nhưng việc cả hai đề tài cùng vướng vấn đề này đòi hỏi giải trình rõ ràng, không thể gạt đi như sai sót trình bày.
Hồ sơ tác giả và tiền quyết toán phải được làm rõ
Trong hồ sơ thuê khoán của mỗi chuyên đề, chỉ có một tác giả được thể hiện, dù kết luận cho biết nội dung do nhóm tác giả thực hiện và các ấn phẩm liên quan có hàng chục tác giả. Các chủ nhiệm thừa nhận những nội dung trùng được đoàn thanh tra chỉ ra; biên bản làm việc cũng ghi nhận việc hợp đồng chỉ ký với người đại diện nhóm. Theo kết luận, ngân sách đã thanh toán, quyết toán hơn 204 triệu đồng cho các chuyên đề có dấu hiệu sai phạm thuộc cả hai đề tài. Đến tháng 9/2026, chủ nhiệm hai đề tài đã nộp lại tổng cộng hơn 204 triệu đồng về Trường Đại học Kinh tế. Việc hoàn trả là một diễn biến cần ghi nhận, nhưng không thay thế yêu cầu xác định chính xác ai thực hiện, sản phẩm nào được nghiệm thu và căn cứ thanh toán ra sao.
Kết luận thanh tra cần dẫn đến kiểm tra thực chất
Thanh tra Chính phủ xác định vụ việc có dấu hiệu lừa dối trong hoạt động khoa học và công nghệ, vi phạm khoản 3 Điều 8 Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013. Cách diễn đạt “có dấu hiệu” quan trọng: đây là nhận định trong kết luận thanh tra, không nên biến thành kết luận vượt quá những gì cơ quan chức năng đã nêu. Tuy vậy, những bất nhất về nội dung, tác giả và hồ sơ chi trả đủ nghiêm trọng để đòi hỏi phản hồi bằng chứng cứ, thay vì chỉ bằng lời giải thích chung. ĐHQG Hà Nội được yêu cầu tổ chức đánh giá lại hai đề tài, làm rõ khối lượng thực tế và thu hồi khoản thanh toán, quyết toán không đúng; nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm gây thiệt hại ngân sách, hồ sơ phải được chuyển cơ quan điều tra có thẩm quyền. Một cuộc thanh tra khoa học chỉ có ý nghĩa khi kết quả được theo đến cùng. Bảo vệ liêm chính nghiên cứu bắt đầu từ hồ sơ minh bạch và trách nhiệm giải trình có thể kiểm chứng.
