Kết luận thanh tra đặt câu hỏi về tính liêm chính nghiên cứu
Đề tài khoa học sử dụng ngân sách nhà nước phải có hồ sơ thể hiện trung thực người thực hiện, nội dung nghiên cứu và kết quả được nghiệm thu; sai lệch ở những khâu này khiến việc quyết toán không còn là thủ tục hành chính đơn thuần. Kết luận thanh tra về Đại học Quốc gia Hà Nội nêu hai đề tài có nội dung trùng với ấn phẩm đã xuất bản, trong khi hồ sơ thuê khoán không phản ánh đầy đủ tác giả thực hiện. Đây là vấn đề đáng lo không chỉ vì số tiền ngân sách liên quan, mà còn vì hồ sơ nghiên cứu là căn cứ để xác định ai đã làm gì và công trình được tạo ra như thế nào. Thanh tra Chính phủ đánh giá vụ việc có dấu hiệu lừa dối trong hoạt động khoa học và công nghệ, theo khoản 3 Điều 8 Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013.
Vụ việc được nêu trong kết luận thanh tra trách nhiệm của Đại học Quốc gia Hà Nội khi thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2021–2024. Kết luận này cũng chỉ ra vi phạm ở các lĩnh vực tổ chức bộ máy, tuyển sinh, đào tạo, quản lý tài chính và hoạt động khoa học công nghệ. Vì vậy, hai đề tài cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng hơn: tính tự chủ của một cơ sở đào tạo không thể tách rời trách nhiệm giải trình về tiền công và tính xác thực của sản phẩm nghiên cứu.
Hai đề tài có nội dung trùng với ấn phẩm đã xuất bản
Đề tài QG.21.46, mang tên “Báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam 2021 - Xác định lại vị thế cạnh tranh của Việt Nam trong bối cảnh biến động toàn cầu”, do Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội chủ trì, có kinh phí 500 triệu đồng từ ngân sách nhà nước. Thanh tra phát hiện hai chuyên đề có phần nội dung trùng với chương 1 và chương 2 của một ấn phẩm báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam xuất bản ngày 5/4/2022, có 22 tác giả. Hồ sơ thuê khoán mỗi chuyên đề chỉ thể hiện một tác giả, không ghi nhận đầy đủ nhóm tham gia.
Đề tài QG.20.49, về chính sách tài khóa phục vụ phát triển bền vững, cũng có kinh phí 500 triệu đồng từ ngân sách nhà nước. Hai chuyên đề thuộc đề tài bị xác định có phần nội dung trùng với chương 1 và chương 2 của ấn phẩm báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam năm 2020, xuất bản ngày 13/12/2021 với 11 tác giả. Cơ quan thanh tra nhận định hồ sơ thuê khoán không thể hiện đúng, đủ người thực hiện. Điểm đáng chú ý là vấn đề không chỉ nằm ở sự tương đồng nội dung, mà còn ở khoảng cách giữa nhóm tác giả được cho là đã làm việc và người được ghi trong hợp đồng.
Hơn 204 triệu đồng đã được thanh toán, quyết toán
Với QG.21.46, ngân sách đã thanh toán, quyết toán 111,154 triệu đồng cho hai chuyên đề, mỗi chuyên đề 55,577 triệu đồng. Đối với QG.20.49, khoản thanh toán và quyết toán được nêu là 92,901 triệu đồng. Cộng lại, hai đề tài có hơn 204 triệu đồng ngân sách đã thanh toán, quyết toán cho các chuyên đề bị xác định có dấu hiệu sai phạm. Đây là khoản tiền cụ thể cần được kiểm tra theo khối lượng công việc thực tế, thay vì xem việc hoàn trả là đủ để khép lại câu hỏi về quy trình.
Các chủ nhiệm đề tài thừa nhận những nội dung trùng được chỉ ra; người tham gia cũng xác nhận có nội dung tương đồng do nhóm tác giả thực hiện, trong khi hợp đồng thuê khoán chỉ ký với đại diện. Theo thông tin về tiến độ xử lý, ngày 9/9/2026, chủ nhiệm hai đề tài đã nộp toàn bộ số tiền theo kết luận thanh tra nêu. Việc thu hồi tiền là cần thiết, nhưng không tự nó làm rõ trách nhiệm của từng người hay cách thức nghiệm thu, thanh toán đã được thực hiện.
Hoàn tiền chưa thay thế việc làm rõ trách nhiệm
Đại học Quốc gia Hà Nội được yêu cầu tổ chức đánh giá lại hai đề tài QG.20.49 và QG.21.46, làm rõ khối lượng thực tế đã thực hiện và thu hồi khoản thanh toán, quyết toán không đúng từ ngân sách. Kết luận cũng nêu rằng nếu phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm gây thiệt hại ngân sách, hồ sơ phải được chuyển kịp thời đến cơ quan điều tra có thẩm quyền. Đây là bước cần thiết để phân biệt sai sót hồ sơ với vi phạm nghiêm trọng hơn, dựa trên chứng cứ và kết quả xác minh chứ không chỉ dựa vào việc đã nộp lại tiền.
Điều quan trọng tiếp theo là đánh giá lại phải trả lời được ai thực hiện từng phần việc, nội dung nào đã được dùng ở ấn phẩm xuất bản và căn cứ nào để nghiệm thu, quyết toán. Nếu hồ sơ chỉ ghi tên đại diện trong khi công việc do một nhóm đảm nhiệm, trách nhiệm và đóng góp khoa học sẽ khó được kiểm chứng. Kết luận thanh tra vì thế không nên chỉ được khép lại bằng con số đã hoàn trả: cần làm rõ quy trình và trách nhiệm để bảo vệ tính liêm chính của nghiên cứu công.
