Từ cảng hiện hữu thành cửa ngõ đón khách quốc tế
Cảng xanh là bến cảng được quy hoạch và vận hành theo các tiêu chí giảm tác động môi trường, sử dụng năng lượng hiệu quả và kiểm soát phát thải, thay vì chỉ tập trung vào năng lực khai thác. Ngày 9/11, UBND tỉnh Khánh Hòa phê duyệt Đề án Chuyển đổi và Phát triển cảng xanh, trong đó định hướng chuyển bến cảng Nha Trang thành cảng hành khách quốc tế chuyên dụng theo hướng xanh. Đây là lựa chọn đáng chú ý: thành phố ven vịnh cần đón khách quốc tế Nha Trang bằng hạ tầng phù hợp với du lịch, không phải kéo dài mô hình cảng hàng hóa ở vị trí đô thị.
Chuyển đổi công năng có thể giúp hoạt động cảng gắn sát hơn với trải nghiệm du khách và định hướng phát triển của thành phố. Nhưng danh xưng “xanh” không tự đến cùng quyết định quy hoạch. Với cảng hành khách và du thuyền, đề án yêu cầu thu gom khép kín toàn bộ nước thải từ tàu khách, đồng thời giảm dần và tiến tới loại bỏ nhựa dùng một lần. Đây là những yêu cầu thiết thực: chúng xử lý trực tiếp áp lực môi trường có thể phát sinh khi lượng tàu và khách tăng.
Cấp điện bờ là phép thử có tính thực chất
Cảng Nha Trang nằm trong nhóm ba bến dự kiến thí điểm cấp điện bờ giai đoạn 2027–2030, cùng cảng tổng hợp Cà Ná và Nam Vân Phong. Khi tàu neo đậu có thể sử dụng điện từ bờ thay vì tự chạy máy phát, lượng phát thải trong thời gian lưu cảng có thể giảm; giải pháp này cũng được kỳ vọng tăng sức cạnh tranh và sức hút với các hãng tàu.
Đây là phần quan trọng nhất để phân biệt chuyển đổi xanh có tác dụng với một kế hoạch chỉ đổi tên công năng. Tuy vậy, thí điểm mới là bước khởi đầu, không phải bằng chứng rằng phát thải đã giảm. Kết quả còn tùy thuộc việc triển khai hệ thống, khả năng kết nối với tàu và nguồn điện được sử dụng. Đề án cũng đặt chuyển đổi số vào cùng lộ trình, gồm cảng điện tử, cổng tự động, chứng từ điện tử và thanh toán trực tuyến. Những thay đổi này có thể giảm thao tác giấy tờ, nhưng cần được xem là hạ tầng hỗ trợ chứ không thay thế yêu cầu giảm phát thải.
Lộ trình cần bắt đầu bằng dữ liệu đáng tin
Mốc năm 2027 đặt ra công việc nền tảng: toàn bộ bến cảng đang hoạt động phải hoàn thành cơ sở dữ liệu, tự đánh giá theo bộ tiêu chí cảng xanh và thiết lập đường phát thải cơ sở. Đây là hướng đi hợp lý, bởi nếu không biết từng nguồn phát thải và mức xuất phát, tỉnh khó xác định biện pháp nào hiệu quả hoặc kiểm chứng tiến bộ ra sao. Đến năm 2030, Khánh Hòa hướng tới việc mọi cảng xây mới đáp ứng tiêu chí xanh, các bến chưa đạt có kế hoạch khắc phục và ít nhất ba bến được thí điểm cấp điện bờ. Mục tiêu dài hạn là phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Khoảng cách giữa mục tiêu và thực trạng vẫn lớn. Theo kết quả chấm sơ bộ, chỉ 4 trong 18 bến cảng đang khai thác đạt ngưỡng xanh; điểm trung bình toàn cụm là 2,499 trên thang tối đa 5 điểm. Ngưỡng được công nhận là 3,5 điểm, tương đương 70% thang điểm. Những số liệu sơ bộ này chưa thay thế đánh giá chính thức, nhưng đủ cho thấy cảng xanh Khánh Hòa không thể chỉ dựa vào vài dự án thí điểm. Tỉnh cần công khai tiến độ, kết quả tự đánh giá và kế hoạch khắc phục để doanh nghiệp lẫn người dân có thể theo dõi.
Thành công phải được đo bằng thay đổi nhìn thấy được
Đề án bao quát sáu khu bến thuộc cụm cảng biển Khánh Hòa sau hợp nhất; cảng hiện hữu sẽ chuyển đổi theo điều kiện thực tế, còn cảng quy hoạch mới phải đưa tiêu chí xanh vào từ khâu chuẩn bị đầu tư. Cách phân biệt này cần thiết: không thể yêu cầu mọi bến cũ thay đổi giống nhau, nhưng cũng không nên để sự khác biệt trở thành lý do trì hoãn. Với Nha Trang, thước đo không chỉ là có thêm chuyến tàu quốc tế, mà còn là nước thải được thu gom, nhựa dùng một lần được hạn chế và tàu neo đậu giảm phụ thuộc vào máy phát.
Chuyển cảng thành điểm đón khách quốc tế là cơ hội để gắn du lịch với trách nhiệm môi trường, nhưng cơ hội ấy chỉ thành kết quả nếu có dữ liệu kiểm chứng và đầu tư theo đúng lộ trình. Khánh Hòa nên coi mốc 2027 là bài kiểm tra về năng lực đo lường, còn các dự án cấp điện bờ là bài kiểm tra về khả năng biến cam kết thành hạ tầng. Kết luận rất rõ: hướng đi đã được chọn; giờ đây uy tín của mô hình cảng xanh sẽ phụ thuộc vào những thay đổi thực tế, không phải tên gọi.
