Mức phạt trần tăng, nhưng chưa thành luật
Dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) là đề xuất của Chính phủ nhằm quy định mức phạt và biện pháp xử lý đối với hành vi vi phạm hành chính; các nội dung đang được xem xét, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Sáng 26/10, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang trình Quốc hội dự án luật này tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Điểm thu hút chú ý là mức phạt hành chính tối đa được đề xuất nâng lên 1,5 tỷ đồng với cá nhân và 3 tỷ đồng với tổ chức. Nói gọn, phạt tối đa 3 tỷ là mức trần dự kiến dành cho tổ chức, không phải khoản phạt mặc định cho mọi vi phạm. Việc nhấn mạnh đây mới là dự thảo rất cần thiết: người dân và doanh nghiệp không nên hiểu các mức mới như nghĩa vụ đang áp dụng.
Đề xuất còn kéo dài thời hiệu xử phạt lên hai hoặc ba năm trong một số lĩnh vực, đồng thời quy định cụ thể mức phạt tối đa theo từng lĩnh vực và nâng trần ở một số lĩnh vực. Đây là thay đổi có thể mở rộng thời gian xử lý và tăng sức răn đe, nhưng con số trần tự nó chưa cho biết một hành vi cụ thể sẽ bị phạt bao nhiêu. Mức áp dụng còn phụ thuộc lĩnh vực, tính chất vụ việc và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ mà dự thảo cũng đề cập sửa đổi. Vì vậy, điều đáng theo dõi không chỉ là trần phạt cao hơn, mà còn là cách luật xác định rõ hành vi, thẩm quyền và mức phạt tương ứng.
Cắt điện, nước, internet: biện pháp mạnh cần giới hạn chặt
Phần gây tranh luận lớn hơn mức tiền là các biện pháp cưỡng chế vi phạm được đề xuất. Danh mục gồm tạm hoãn xuất cảnh; niêm phong trụ sở, địa điểm hoặc một phần cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; ngừng cung cấp điện, nước; tạm dừng đăng kiểm, đăng ký, cấp giấy phép điều khiển phương tiện; và ngừng internet, viễn thông, hạ tầng số hoặc chặn truy cập bằng biện pháp kỹ thuật. Các công cụ này có thể khiến quyết định xử phạt khó bị né tránh hơn. Nhưng điện, nước và kết nối mạng cũng phục vụ sinh hoạt, lao động và nhiều người không liên quan trực tiếp đến vi phạm. Nếu áp dụng thiếu khoanh vùng, hậu quả của cưỡng chế có thể lan từ cá nhân hay cơ sở vi phạm sang người thân, nhân viên, khách hàng hoặc cư dân cùng địa điểm.
Chính phần tác động lan rộng khiến điều kiện áp dụng phải được viết cụ thể ngay trong luật, thay vì để phạm vi tùy thuộc cách diễn giải khi thi hành. Tờ trình nêu yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân và tránh ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức không liên quan, đặc biệt với biện pháp ngừng điện, nước, internet, viễn thông và hạ tầng số. Đây là tiêu chuẩn thiết yếu chứ không phải lưu ý phụ: một biện pháp có sức ép lớn chỉ chính đáng khi có căn cứ rõ, đối tượng bị tác động được xác định và quyền lợi của bên thứ ba được bảo vệ. Nếu không, công cụ nhằm thực thi quyết định có nguy cơ tạo thêm thiệt hại ngoài mục tiêu xử lý.
Quốc hội cần rà soát tính khả thi trước khi thông qua
Việc sửa đổi toàn diện có lý do: cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết cập nhật luật hiện hành, còn dự thảo hướng tới điều chỉnh thủ tục, xử phạt trong môi trường điện tử và việc thi hành quyết định. Dự án gồm sáu chương, 128 điều; bên cạnh các biện pháp cưỡng chế mới, dự thảo cũng đề cập việc cắt giảm một số thủ tục không cần thiết và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cá nhân, tổ chức khi xin hoãn, giảm hoặc miễn thi hành tiền phạt. Tuy nhiên, sửa luật không nên chỉ được đánh giá qua khả năng tăng mức phạt hay siết thực thi. Một khung pháp lý tốt phải cân bằng giữa hiệu quả xử lý, tính minh bạch và khả năng khiếu nại, bảo vệ người chịu tác động ngoài ý muốn.
Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, chỉnh lý các quy định để bảo đảm phù hợp và khả thi, nhất là những nội dung có thể hạn chế quyền con người, quyền công dân. Đó là bước cần thiết trước khi dự thảo được xem xét tiếp; hiện chưa thể coi mức phạt trần hay việc cắt dịch vụ là quy định đang áp dụng. Kết luận hợp lý lúc này là ủng hộ mục tiêu nâng hiệu quả xử lý, nhưng đòi hỏi các điều kiện cưỡng chế phải rõ ràng, có giới hạn và ngăn được tác động tới người không vi phạm. Sức nặng của dự thảo cuối cùng không nằm ở con số lớn nhất, mà ở việc quyền lực xử lý được kiểm soát ra sao.
