Từ mở rộng không gian sang tạo giá trị
Phát triển đô thị là quá trình tổ chức không gian sống, sản xuất và dịch vụ để tập trung nguồn lực, kết nối thị trường, nâng năng suất và cải thiện chất lượng đời sống, chứ không chỉ tăng diện tích xây dựng. Đây là thay đổi tư duy mà đô thị Việt Nam cần thực hiện nếu muốn trở thành động lực tăng trưởng thực chất. Ngày 6/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, bàn về mô hình đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia. Bối cảnh là mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026–2030. Đô thị hiện đóng góp khoảng 70% GDP, nhưng quy hoạch và tổ chức thực hiện còn hạn chế, hạ tầng thiếu đồng bộ, quản trị và huy động nguồn lực vẫn bất cập. Tỷ trọng ấy vừa cho thấy tiềm lực lớn, vừa phơi bày cái giá của mô hình phát triển dựa quá nhiều vào đất đai và xây dựng.
Những điểm yếu không phải chuyện riêng của bộ máy quản lý: ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm và thiếu không gian xanh làm giảm chất lượng sống, đồng thời khiến thời gian và nguồn lực của người dân, doanh nghiệp bị tiêu hao. Vì vậy, đánh giá thành công bằng diện tích đô thị hay số công trình là thước đo quá hẹp. Năng suất lao động, hiệu quả sử dụng đất và đầu tư, chất lượng môi trường cùng đời sống người dân phải trở thành tiêu chí trung tâm. Nếu không đổi thước đo, đô thị có thể tiếp tục lớn lên mà không tạo thêm đủ giá trị.
Thành phố mới chỉ có ý nghĩa khi gắn kết vùng
Sau một năm sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị đã được tái cấu trúc. Hiện cả nước có 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, III; tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 53,3%. Các thành phố trực thuộc Trung ương mới gồm Đồng Nai, Bắc Ninh và Quảng Ninh được xác định là những cực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, đổi tên hoặc mở rộng địa giới không tự tạo ra năng lực cạnh tranh. Giá trị của các trung tâm mới nằm ở khả năng tổ chức lại không gian phát triển, kết nối thị trường và chia sẻ hạ tầng, việc làm, dịch vụ với địa phương lân cận.
Đây là lúc quy hoạch đô thị phải vượt khỏi ranh giới hành chính. Chuyên gia tại diễn đàn nhấn mạnh quy hoạch cần là công cụ chiến lược để tích hợp nguồn lực, định hướng đầu tư và kết nối các đô thị, trung tâm kinh tế với mạng lưới điểm dân cư theo quan hệ phát triển thực tế. Nếu các thành phố mới vận hành như những ốc đảo, đầu tư sẽ phân tán và lợi ích liên vùng khó thành hiện thực. Ngược lại, phân công chức năng hợp lý và kết nối giao thông, dịch vụ có thể giúp hình thành cực tăng trưởng mới có sức lan tỏa, thay vì chỉ thêm một đơn vị trên bản đồ.
Năng suất phải thay chỗ cho tăng trưởng dựa vào đất
Mục tiêu tăng trưởng cao không thể dựa mãi vào mở rộng xây dựng, khai thác đất đai và tăng vốn đầu tư. Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho rằng giá trị đô thị nằm ở chất lượng quy hoạch, hiệu quả quản trị, năng suất sử dụng nguồn lực và môi trường thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Nói cách khác, diện tích lớn hơn không đồng nghĩa với một nền kinh tế đô thị mạnh hơn. Đô thị cần chuyển sang phát triển theo chiều sâu, dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng đất, hạ tầng, vốn.
Hạ tầng vẫn cần được đầu tư, nhưng phải gắn với nhu cầu kết nối và hiệu quả dài hạn, thay vì chạy theo công trình rời rạc. Quy hoạch cần nối mục tiêu không gian với chương trình phát triển và kế hoạch đầu tư; đồng thời chuyển từ quản lý theo thủ tục sang quản trị dựa trên kết quả và dữ liệu. Cách làm này giúp chính quyền nhìn rõ đầu tư nào cải thiện đi lại, tiếp cận dịch vụ và hoạt động sản xuất, thay vì chỉ đếm dự án hoàn thành. Đó mới là nền tảng để tăng năng lực cạnh tranh đô thị mà không đánh đổi chất lượng sống.
Quy hoạch tốt cần nguồn lực và trách nhiệm thực thi
Quy hoạch chỉ có sức nặng khi đi cùng nguồn lực và cơ chế thực hiện. Lãnh đạo Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhấn mạnh cần hoàn thiện thể chế, đổi mới cách huy động nguồn lực, thúc đẩy hợp tác công tư và nghiên cứu công cụ tài chính đô thị phù hợp. Nhưng đa dạng hóa nguồn lực không có nghĩa là chuyển gánh nặng sang cộng đồng hay doanh nghiệp; điều kiện tiên quyết là dự án minh bạch, có thứ tự ưu tiên rõ và được đánh giá theo lợi ích công.
Từ nay đến năm 2030, định hướng đặt mục tiêu tất cả thành phố xây dựng và thực hiện đề án đô thị thông minh, phát triển cơ sở dữ liệu dùng chung và từng bước hình thành nền tảng quản trị tích hợp, liên thông. Công nghệ không thể thay cho năng lực tổ chức, dữ liệu đáng tin cậy hay trách nhiệm giải trình; thách thức lớn còn nằm ở thể chế, bộ máy và khả năng thực thi. Vì thế, ưu tiên đúng không phải là số hóa mọi quy trình cho đủ hình thức, mà là dùng dữ liệu để phối hợp quy hoạch, phân bổ vốn và đo kết quả phục vụ người dân.
Kết luận, đô thị Việt Nam sẽ không trở thành động lực tăng trưởng chỉ bằng cách mở rộng địa giới hoặc xây thêm công trình. Muốn đóng góp xứng đáng với tỷ trọng khoảng 70% GDP, các đô thị phải nâng năng suất, kết nối thành phố với vùng và biến quy hoạch thành cam kết có nguồn lực, dữ liệu và trách nhiệm thực hiện. Tăng trưởng đô thị chỉ bền vững khi người dân cảm nhận được lợi ích trong đời sống hằng ngày.
