Từ mở rộng địa giới sang tạo giá trị
Phát triển đô thị là quá trình tổ chức không gian sống, hạ tầng và hoạt động kinh tế để tập trung nguồn lực, kết nối thị trường và nâng cao năng suất, chứ không chỉ mở rộng diện tích xây dựng. Đây là thay đổi tư duy mà Việt Nam cần thực hiện nếu muốn biến đô thị thành động lực tăng trưởng thực chất. Các đô thị hiện đóng góp khoảng 70% GDP, nhưng chất lượng quy hoạch, hạ tầng và quản trị vẫn hạn chế.
Ngày 6/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, bàn về mô hình đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia. Bối cảnh là mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026–2030. Với 910 đô thị, từ hai đô thị loại đặc biệt đến 901 đô thị loại II và III, bài toán không còn là có thêm bao nhiêu khu xây dựng mới, mà là mỗi đô thị tạo ra bao nhiêu giá trị trên đất đai, hạ tầng và nguồn lực hiện có.
Sau 40 năm đổi mới, mạng lưới đô thị đã mở rộng và nhiều trung tâm kinh tế hình thành. Nhưng quy mô không tự động chuyển thành năng suất. Nếu tiếp tục lấy đất đai, vốn đầu tư và xây dựng làm động lực chính, tăng trưởng đô thị dễ trở thành cuộc chạy đua mở rộng, trong khi hiệu quả sử dụng nguồn lực và chất lượng sống không theo kịp.
Quy hoạch phải dẫn đường cho đầu tư
Quy hoạch đô thị nên được xem là công cụ kiến tạo tăng trưởng, không phải bản vẽ hoàn tất thủ tục trước khi dự án được triển khai. Các chuyên gia tại diễn đàn đề nghị quy hoạch phải tổ chức không gian phát triển, tích hợp nguồn lực và định hướng đầu tư; đồng thời cần phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khi quy hoạch và quyết định đầu tư tách rời, hệ quả thường là hạ tầng thiếu đồng bộ, kết nối yếu và nguồn lực bị phân tán.
Hướng đi hợp lý là phát triển đô thị theo mạng lưới, đa trung tâm và gắn kết vùng, thay vì dồn mọi chức năng vào một lõi rồi kéo dài đô thị ra ngoại vi. Những mô hình đô thị xanh, thông minh, sinh thái, gắn với giao thông công cộng và hành lang kinh tế có thể giúp kết nối nơi ở với việc làm, dịch vụ và thị trường. Nhưng mô hình mới chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong quy hoạch có tính thực thi, xác định rõ thứ tự ưu tiên và phối hợp hạ tầng.
Việc sắp xếp đơn vị hành chính, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, ứng phó biến đổi khí hậu và chuyển đổi số càng khiến yêu cầu đổi mới quy hoạch cấp thiết. Quy hoạch tốt phải giúp chính quyền lựa chọn nơi cần đầu tư trước, thay vì hợp thức hóa những quyết định rời rạc sau khi chúng đã hình thành.
Đa dạng nguồn lực, tránh trông chờ vào ngân sách
Một quy hoạch có tầm nhìn vẫn khó thành hiện thực nếu thiếu nguồn lực và cơ chế huy động phù hợp. Đầu tư công hiện chỉ đáp ứng khoảng 20–22% tổng nhu cầu đầu tư cần thiết. Khoảng cách này cho thấy phát triển đô thị không thể dựa riêng vào ngân sách; cần mở rộng hợp tác công tư, phát triển công cụ tài chính đô thị và khai thác hợp lý giá trị gia tăng từ đất đai, hạ tầng để tái đầu tư.
Đa dạng hóa vốn không đồng nghĩa với chuyển rủi ro sang người dân hoặc để dự án chạy trước quy hoạch. Nhà nước cần làm rõ thể chế về quy hoạch, đất đai, đầu tư và tài chính, đồng thời công khai cách lựa chọn dự án và phân bổ lợi ích. Nếu hạ tầng công tạo ra giá trị đất đai tăng thêm, một phần giá trị ấy có thể quay lại phục vụ giao thông, không gian công cộng và dịch vụ thiết yếu.
Đây là phép thử đối với năng lực điều phối: vốn tư nhân chỉ phát huy tác dụng khi được dẫn vào những dự án có lợi ích công rõ ràng, có kết nối với mạng lưới chung và được giám sát. Nếu không, thành phố có thể có thêm công trình nhưng vẫn thiếu hệ thống hạ tầng phục vụ số đông.
Năng suất và quản trị quyết định chất lượng tăng trưởng
Muốn tăng trưởng đô thị bền vững, cần chuyển từ mở rộng chiều rộng sang nâng năng suất bằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và sử dụng nguồn lực hiệu quả. Đô thị cần tạo điều kiện cho hoạt động giá trị gia tăng cao, giảm chi phí sản xuất và logistics, đồng thời phát triển dịch vụ chất lượng. Điều đó đòi hỏi quản trị đô thị có khả năng phối hợp quy hoạch, hạ tầng, dữ liệu và dịch vụ công, chứ không chỉ quản lý từng dự án riêng lẻ.
Năng lực quản trị cũng quyết định công nghệ có giải quyết được vấn đề thật hay không. Thách thức của đô thị thông minh nằm ở thể chế, dữ liệu, tổ chức bộ máy và năng lực thực thi, không chỉ ở việc chọn phần mềm hay thiết bị. Đến năm 2030, định hướng đặt mục tiêu để 100% thành phố xây dựng và thực hiện đề án đô thị thông minh, phát triển dữ liệu dùng chung và từng bước hình thành nền tảng quản trị tích hợp.
Với người dân, thước đo cuối cùng không phải số lượng trung tâm điều hành hay công trình mới, mà là khả năng tiếp cận nhà ở, giao thông công cộng, dịch vụ thiết yếu, không gian xanh và cơ hội phát triển. Vì vậy, kết luận cần rõ ràng: đô thị chỉ trở thành cực tăng trưởng khi quy hoạch dẫn đúng dòng vốn, quản trị biến nguồn lực thành năng suất và tăng trưởng được phản ánh trong đời sống hằng ngày.
