Sửa luật để quản lý đất rõ ràng và linh hoạt hơn
Số hóa quản lý đất là việc ứng dụng dữ liệu và phương thức điện tử để nhận diện thửa đất, xử lý đăng ký và hỗ trợ cơ quan nhà nước quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước. Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đặt hướng đi này bên cạnh mục tiêu tháo gỡ vướng mắc trong tiếp cận và sử dụng đất.
Đề xuất được đưa ra sau hai năm thi hành Luật Đất đai năm 2024: luật đã tạo chuyển biến, nhưng thực tiễn vẫn phát sinh bất cập. Trong bối cảnh đất đai được kỳ vọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng, sửa Luật Đất đai là cần thiết; tuy nhiên, chất lượng sửa đổi nên được đo bằng khả năng xử lý điểm nghẽn mà không làm hệ thống pháp luật thêm chồng chéo. Dự thảo gồm 13 chương, 112 điều, giảm 3 chương và 148 điều so với luật hiện hành. Quy mô ngắn hơn có thể giúp quy định gọn, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu nguyên tắc và trách nhiệm thực thi được viết đủ rõ.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng luật có tính ổn định lâu dài, kết hợp nguyên tắc với cơ chế linh hoạt và đồng bộ với cải cách hành chính, chuyển đổi số cùng các luật liên quan. Đây là tiêu chuẩn quan trọng: cải cách không nên khiến người dân, doanh nghiệp phải dò tìm nhiều cách hiểu khác nhau giữa luật và thủ tục.
Định danh thửa đất: nền tảng thiết thực của số hóa
Điểm đáng chú ý là mỗi thửa đất dự kiến có một mã định danh duy nhất trên phạm vi cả nước; đăng ký đất đai và giấy chứng nhận có thể thực hiện bằng giấy hoặc điện tử, với giá trị pháp lý như nhau. Nếu được triển khai đồng bộ, cách làm này có thể giúp người sử dụng đất tra cứu, đối chiếu thông tin thuận tiện hơn và giảm phụ thuộc vào hồ sơ phân tán.
Nhưng mã định danh tự nó không giải quyết được sai lệch dữ liệu hay thủ tục rườm rà. Muốn số hóa quản lý đất tạo lợi ích thực chất, cơ sở dữ liệu cần được cập nhật chính xác, kết nối giữa các cấp và đi kèm quy trình xử lý rõ ràng khi thông tin không khớp. Dự thảo cũng hướng tới đơn giản hóa và số hóa kế hoạch sử dụng đất cấp xã, tích hợp nội dung từ quy hoạch tỉnh, đô thị, nông thôn và quy hoạch ngành. Đây là hướng hợp lý, miễn là cấp xã có đủ năng lực và thẩm quyền để vận hành.
Một nguyên tắc đáng giữ là quyền lựa chọn hình thức giấy hay điện tử phải đi cùng khả năng tiếp cận bình đẳng. Số hóa nên làm thủ tục dễ theo dõi hơn, chứ không biến công nghệ thành điều kiện khiến người ít khả năng sử dụng dịch vụ trực tuyến gặp thêm trở ngại.
Lựa chọn cách trả tiền thuê đất cần đi cùng tính toán dài hạn
Dự thảo đề xuất người được Nhà nước cho thuê đất có thể chọn trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê hoặc trả hằng năm. Thay vì chỉ liệt kê những trường hợp được trả một lần như quy định hiện hành, cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào quyền lựa chọn của người thuê.
Đây là thay đổi có ý nghĩa thực tế: doanh nghiệp và chủ thể thuê đất có thể cân nhắc phương thức phù hợp với kế hoạch tài chính và tiến độ hoạt động của mình. Tuy vậy, lựa chọn chỉ thực sự hữu ích khi điều kiện áp dụng, nghĩa vụ tài chính và hệ quả của từng phương thức được quy định minh bạch, dễ dự liệu. Nếu thiếu hướng dẫn nhất quán, thêm lựa chọn có thể đồng thời tạo thêm cách hiểu và tranh chấp.
Dự thảo cũng bổ sung căn cứ giao, cho thuê hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất dựa trên đánh giá tiến độ sử dụng đất và tiến độ đầu tư của các dự án trước đó. Cách đánh giá này có thể giúp việc phân bổ đất bám sát năng lực thực hiện, nhưng tiêu chí cần khách quan để tránh quyết định thiếu nhất quán.
Đồng bộ với Luật Thủ đô là điều kiện để luật vận hành
Luật Thủ đô năm 2026 đã có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, trong khi dự thảo Luật Đất đai vừa được trình Quốc hội xem xét. Vì vậy, rà soát quan hệ giữa hai luật không phải việc kỹ thuật có thể để lại sau: quy định về thẩm quyền, phân cấp và thủ tục đất đai cần tránh xung đột, nhất là tại Hà Nội.
Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà kiến nghị tiếp tục chỉnh lý quy định về thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai tại Điều 18 và thủ tục hành chính theo hướng mở, dẫn chiếu rõ việc phân cấp và điều chỉnh thẩm quyền, trình tự tại Thủ đô theo Luật Thủ đô. Đây là yêu cầu đúng trọng tâm: nếu luật mới không chỉ rõ quan hệ áp dụng, chính quyền và người dân có thể phải đối mặt với hai bộ quy tắc.
Bước tiếp theo là cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý dự thảo trước khi Quốc hội xem xét. Thành công của lần sửa đổi này không nằm ở số điều giảm hay công nghệ được nhắc đến, mà ở dữ liệu đáng tin cậy, lựa chọn thuê đất rõ ràng và quy định thống nhất với Luật Thủ đô. Chỉ khi ba yếu tố ấy đi cùng nhau, cải cách mới thực sự khơi thông nguồn lực đất đai.
