Cột mốc lớn, nhưng không nên chỉ nhìn quy mô
Thương mại Việt Nam là hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa kết nối doanh nghiệp trong nước với các thị trường quốc tế, đồng thời phản ánh năng lực sản xuất và vị trí của nền kinh tế trong chuỗi cung ứng. Trong 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; riêng tháng 10 tăng 47,6%. Đây là lần đầu quy mô thương mại vượt mốc 1.000 tỷ USD, một dấu mốc đáng kể nhưng không thể xem là thước đo đầy đủ về sức khỏe xuất khẩu. Kim ngạch xuất khẩu đạt 499 tỷ USD, tăng 27,4%, với đà tăng tại cả khu vực kinh tế trong nước lẫn khu vực đầu tư nước ngoài. Kết quả cho thấy hàng Việt đang bán được nhiều hơn, song câu hỏi quan trọng hơn là bao nhiêu giá trị được giữ lại trong nước.
Bối cảnh này cũng lý giải vì sao Bộ Công Thương đang xây dựng dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045: duy trì tăng trưởng là cần thiết, nhưng nâng chất lượng tăng trưởng mới quyết định khả năng đi đường dài.
Động lực xuất khẩu: chế biến và các thị trường lớn
Đà xuất khẩu hiện dựa nhiều vào công nghiệp chế biến, nhóm chiếm 87,4% tổng kim ngạch xuất khẩu trong 10 tháng. Mức tăng được ghi nhận tại các thị trường lớn gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Hàn Quốc và ASEAN. Sự lan tỏa giữa nhiều điểm đến giúp thương mại Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào một động lực đơn lẻ, dù danh sách thị trường tăng trưởng tích cực chưa đồng nghĩa rủi ro tập trung đã được giải quyết. Cán cân cũng cần được đọc thận trọng: tháng 10 ước xuất siêu 6,8 tỷ USD, tháng thứ hai liên tiếp thặng dư, nhưng lũy kế 10 tháng vẫn nhập siêu khoảng 12,7 tỷ USD. Nói cách khác, xuất khẩu đang tăng nhanh, song nhu cầu nhập khẩu phục vụ sản xuất vẫn tạo sức ép lên cán cân chung.
Bộ Công Thương xác định trong quý IV/2026 sẽ tập trung đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực tuân thủ. Hướng đi này hợp lý: mở rộng đầu ra cần đi cùng khả năng đáp ứng quy định tại các thị trường, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
Xuất khẩu máy móc tăng nhanh, giá trị nội địa chưa theo kịp
Máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng là điểm sáng rõ nét trong cơ cấu hàng hóa. Đến ngày 15/10, kim ngạch xuất khẩu nhóm này đạt 58,6 tỷ USD, tăng khoảng 27% so với cùng kỳ và gần bằng kết quả cả năm trước đó. Đây đã là nhóm xuất khẩu lớn thứ hai, chỉ sau máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Tuy nhiên, quy mô lớn chưa đồng nghĩa doanh nghiệp nội địa đã nắm phần đáng kể trong chuỗi giá trị: hơn 90% kim ngạch do khu vực FDI tạo ra, còn tỷ lệ nội địa hóa bình quân năm 2025 chỉ khoảng 36,6%. Vì vậy, xuất khẩu máy móc đang cho thấy đồng thời hai mặt: năng lực sản xuất và kết nối chuỗi cung ứng được mở rộng, nhưng giá trị tạo ra trong nước chưa tăng tương xứng.
Đáng lưu ý, sản xuất nhóm hàng này vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu. Nếu doanh nghiệp trong nước không tham gia sâu hơn vào cung ứng và sản xuất linh kiện, tăng trưởng kim ngạch có thể tiếp tục chủ yếu phản ánh hoạt động của khối FDI, thay vì một nền công nghiệp nội địa mạnh lên tương ứng.
Mục tiêu tiếp theo: tăng trưởng cao hơn, xuất khẩu có chiều sâu
Dự thảo chiến lược đặt mục tiêu xuất khẩu hàng hóa tăng bình quân 15–16% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, nhập khẩu tăng 12–13%, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Nhưng đích đến không nên chỉ là tốc độ. Kế hoạch còn hướng tới nâng tỷ trọng doanh nghiệp trong nước trong tổng kim ngạch xuất khẩu lên khoảng 28–30% vào năm 2030, đồng thời đưa tỷ lệ giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao trong hàng chế biến, chế tạo lên khoảng 50%. Đến năm 2045, các tỷ lệ mục tiêu lần lượt là 38–40% và trên 55%. Đây là thước đo đáng giá hơn cho chất lượng tăng trưởng: doanh nghiệp Việt có tham gia sâu hơn, sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn và ít lệ thuộc hơn vào đầu vào nhập khẩu hay không.
Cột mốc 1.000 tỷ USD vì thế vừa là thành tựu vừa là phép thử. Muốn duy trì đà tăng mà không mắc kẹt ở vai trò gia công, Việt Nam cần biến độ rộng thị trường thành khả năng chống chịu, đồng thời chuyển quy mô xuất khẩu thành năng lực công nghệ và giá trị nội địa. Đó mới là bước tiến làm cho con số kỷ lục có ý nghĩa bền vững.
