Từ cam kết quốc tế đến hành động có thể giám sát
Luật khí hậu quốc tế là hệ thống quy tắc và nghĩa vụ giữa các quốc gia nhằm ứng phó biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và bảo đảm quyền lợi con người trước các tác động xuyên biên giới. Vai trò của nó không dừng ở việc ghi nhận cam kết: luật phải giúp chuyển cam kết thành hành động cụ thể, có thể thực hiện và giám sát.
Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5, với chủ đề định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Sự kiện diễn ra khi các nước trong khu vực đối mặt với thách thức khí hậu ngày càng tăng và hướng đến COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu được gửi đến; 36 báo cáo được chọn trình bày trong 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể.
Quy mô thảo luận cho thấy nhu cầu cấp thiết: ASEAN cần một khuôn khổ đủ rõ để kết nối cam kết quốc tế với chính sách trong nước. Nếu thiếu cơ chế thực thi và giám sát, nghĩa vụ khí hậu dễ chỉ nằm trên giấy, trong khi rủi ro đã tác động đến đời sống và hoạt động sản xuất.
Thị trường carbon cần luật chơi chung, không chỉ tín chỉ
Một thị trường carbon ASEAN có giá trị không thể chỉ dựa vào số lượng tín chỉ được giao dịch. Muốn tạo niềm tin, các nước cần quy tắc chung về định danh đơn vị carbon, xác minh phát thải, minh bạch thông tin và bảo đảm tính toàn vẹn của tín chỉ. Hội thảo xem xét thực trạng tín chỉ tại Việt Nam, Indonesia và Thái Lan, đồng thời bàn cách tăng hợp tác khu vực và thích ứng với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu.
Các đại biểu kiến nghị sớm thiết kế khung pháp luật tiệm cận chuẩn mực quốc tế để tăng minh bạch, tính toàn vẹn và thanh khoản cho thị trường carbon khu vực. Hợp tác theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris, trong đó có công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải giữa các nước ASEAN, cũng có thể giúp doanh nghiệp tránh phải đối mặt với các yêu cầu rời rạc. Đây không phải việc phụ trợ: thiếu chuẩn chung, tín chỉ khó được tin cậy và doanh nghiệp xuất khẩu khó chứng minh kết quả giảm phát thải.
Nhưng quy tắc nghiêm ngặt mà thiếu hỗ trợ sẽ tạo gánh nặng lệch về phía doanh nghiệp nhỏ và làng nghề truyền thống. Các chủ thể này có nguy cơ chịu bất công phân phối khi phải đáp ứng tiêu chuẩn sinh thái của thị trường nhập khẩu, thậm chí bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu không đủ năng lực chuyển đổi. Một thị trường tốt phải vừa bảo đảm chất lượng carbon, vừa mở đường cho các nhà sản xuất nhỏ tuân thủ.
Bảo vệ biển phải gắn với quyền con người
Nghĩa vụ khí hậu mới khiến bảo vệ biển trở thành phép thử đối với quản trị khí hậu trong khu vực. Tại hội thảo, đại biểu phân tích tác động từ các ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển năm 2024 và Tòa án Công lý Quốc tế năm 2025, tập trung vào trách nhiệm bảo vệ môi trường biển, ứng phó nước biển dâng, bảo đảm quyền con người và quyền lợi của thế hệ tương lai. Những nghĩa vụ ấy cần được chuyển hóa thành chính sách có thể thực thi, thay vì chỉ được viện dẫn khi xảy ra khủng hoảng.
Lý do rất cụ thể: biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến sinh kế, đời sống người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Vì thế, thành công của chuyển đổi xanh không thể chỉ được đo bằng mức giảm phát thải; nó còn phải thể hiện ở sinh kế được bảo vệ, an toàn được bảo đảm và cơ hội phát triển bền vững cho con người. Quyền con người, công bằng xã hội và bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương không phải phần bổ sung của chính sách khí hậu, mà là tiêu chuẩn để đánh giá chính sách ấy.
Điều này đặc biệt quan trọng với cộng đồng ven biển và những người phụ thuộc vào tài nguyên biển. Nếu chi phí chuyển đổi và rủi ro khí hậu dồn lên họ, một chính sách giảm phát thải có thể đạt mục tiêu trên giấy nhưng vẫn thất bại về công bằng. Luật phải kết nối trách nhiệm môi trường với bảo vệ quyền và sinh kế.
Thước đo thành công là thực thi công bằng
Hội thảo đề cập thêm công bằng khí hậu cho làng nghề truyền thống, giải quyết tranh chấp, đầu tư bền vững, chuyển dịch năng lượng và quản trị chuỗi cung ứng tài nguyên chiến lược. Những vấn đề này cho thấy luật khí hậu không thể tách riêng thành các quy định về phát thải hay thị trường carbon. Đó là một cấu trúc quản trị liên kết thương mại, môi trường, quyền con người và trách nhiệm nhà nước.
Các nghiên cứu và đề xuất tại hội thảo hướng đến việc ASEAN từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao hiệu quả thực hiện cam kết quốc tế, đồng thời cân bằng phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường và quyền lợi chính đáng của người dân. Bước tiếp theo vì thế không chỉ là viết thêm quy tắc, mà là xây dựng năng lực thực thi, phối hợp xuyên biên giới và cơ chế hỗ trợ những nhóm chịu sức ép lớn nhất.
Kết luận: pháp luật quốc tế có thể định hình ứng phó khí hậu Đông Nam Á nếu được biến thành luật chơi carbon đáng tin cậy, nghĩa vụ bảo vệ biển có thể kiểm chứng và chính sách đặt con người ở trung tâm. Không có công bằng xã hội, chuyển đổi xanh sẽ thiếu tính chính danh; không có thực thi, cam kết khu vực sẽ thiếu sức nặng.
