Luật pháp phải biến cam kết thành hành động
Luật khí hậu quốc tế là tập hợp nguyên tắc và nghĩa vụ pháp lý giúp các quốc gia phối hợp ứng phó biến đổi khí hậu, chuyển cam kết thành hành động có thể thực hiện, giám sát và đánh giá.
Đông Nam Á không thể xem khí hậu như một hồ sơ môi trường tách biệt: tác động ngày càng rõ đến sinh kế, thương mại, đầu tư và an ninh phát triển. Vì vậy, quản trị khí hậu cần một nền tảng pháp lý chung đủ sức tạo trách nhiệm và thúc đẩy hợp tác, thay vì dừng ở tuyên bố thiện chí. Đây cũng là trọng tâm của Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 (ACCC5 2026), diễn ra tại TP.HCM ngày 30/10/2026, do Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức.
Quy mô trao đổi cho thấy nhu cầu tìm lời giải pháp lý vượt ra ngoài phạm vi khu vực: hội thảo nhận gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu, chọn 36 báo cáo trình bày tại 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Con số ấy không tự bảo đảm tiến bộ, nhưng nhấn mạnh điều cần làm tiếp theo: biến hiểu biết và cam kết thành cơ chế thực thi.
Công bằng phải là thước đo của chuyển đổi xanh
Nếu chính sách khí hậu chỉ chấm điểm bằng lượng phát thải giảm, quá trình chuyển đổi xanh có thể bỏ lại phía sau những người chịu tác động nặng nhất. Cư dân ven biển, người lao động và các cộng đồng dễ bị tổn thương cần được tính đến ngay trong thiết kế chính sách, chứ không phải sau khi thiệt hại đã xảy ra. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu cư dân ven biển, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và cơ hội của các thế hệ tương lai.
Bởi vậy, hợp tác khí hậu phải gắn với quyền con người, công bằng xã hội và công bằng giữa các thế hệ. Pháp luật có thể yêu cầu nhà nước cân nhắc ai được hưởng lợi, ai gánh chi phí chuyển đổi và liệu người dân có được bảo vệ, tham gia và tiếp cận cơ hội mới hay không. Thành công không chỉ nằm ở mức giảm phát thải mà còn ở việc bảo đảm sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển bền vững.
Đây không phải phần bổ sung mang tính nhân đạo cho một chương trình kỹ thuật. Đó là điều kiện để chính sách có tính chính đáng và duy trì được sự ủng hộ xã hội. Một chuyển đổi xanh khiến nhóm yếu thế mất kế sinh nhai mà không có phương án bảo vệ sẽ khó được gọi là bền vững.
Nghĩa vụ chung cần cơ chế phối hợp thực chất
Các ý kiến tư vấn của cơ quan tài phán quốc tế đang góp phần làm rõ nghĩa vụ của quốc gia. Tại hội thảo, đại biểu thảo luận ý kiến năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển về bảo vệ môi trường biển và ý kiến năm 2025 của Tòa án Công lý quốc tế về nghĩa vụ liên quan đến biến đổi khí hậu. Những diễn biến này tạo thêm cơ sở để xem xét trách nhiệm quốc gia, trong đó có nghĩa vụ cẩn trọng thích đáng, và cách vận dụng lập luận pháp lý trong khu vực.
Tuy nhiên, nền tảng quốc tế chỉ hữu ích khi được chuyển thành luật lệ và năng lực thực thi trong nước. Các quốc gia ASEAN cần chia sẻ dữ liệu, phối hợp pháp lý và xây dựng cách đo lường, xác minh phát thải có thể được công nhận lẫn nhau. Thảo luận tại hội thảo cũng đề cập cơ chế hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris và khả năng công nhận kết quả xác minh phát thải giữa các nước.
Thị trường carbon có thể hỗ trợ giảm phát thải, nhưng nếu quy định phân tán và thiếu minh bạch, nó sẽ làm suy yếu niềm tin thay vì thúc đẩy hợp tác. Pháp luật khu vực cần đặt chuẩn rõ về dữ liệu, xác minh và trách nhiệm, đồng thời hài hòa mục tiêu kinh tế với bảo vệ môi trường và quyền lợi người dân.
Từ khuôn khổ pháp lý đến chuyển đổi bền vững
Thử thách của Đông Nam Á không phải là viết thêm một cam kết chung, mà là làm cho các cam kết hiện có có thể kiểm tra và thực hiện. Điều đó đòi hỏi cơ chế thực thi rõ ràng, chia sẻ dữ liệu đáng tin cậy và hợp tác pháp lý đủ chặt để những khác biệt giữa các hệ thống quốc gia không cản trở hành động chung.
Doanh nghiệp cũng cần có hệ thống dữ liệu và cơ chế xác minh phát thải minh bạch, cùng sự phân định trách nhiệm rõ ràng. Đây là yêu cầu ngày càng quan trọng khi các quy định thương mại xanh, trong đó có Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, tác động đến hoạt động xuất khẩu và chuỗi cung ứng. Khung pháp lý chung có thể giúp ASEAN tránh tình trạng mỗi nước áp dụng một chuẩn không tương thích.
ACCC5 2026 hướng tới Hội nghị COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ; kết quả trao đổi có thể cung cấp thêm luận cứ cho các quốc gia ASEAN trước thềm hội nghị. Nhưng giá trị của diễn đàn sẽ được đo bằng bước tiếp theo: luật lệ được hoàn thiện, trách nhiệm được giám sát và quyền lợi cộng đồng được bảo vệ. Pháp luật quốc tế không thay thế hành động của từng quốc gia; nó tạo khuôn khổ để hành động ấy nhất quán và công bằng hơn. Đó mới là nền móng đáng tin cậy cho chuyển đổi xanh bền vững.
