Pháp luật quốc tế phải biến cam kết thành hành động
Luật khí hậu ASEAN là tập hợp các nguyên tắc, nghĩa vụ và cơ chế pháp lý giúp các nước Đông Nam Á chuyển cam kết về khí hậu thành hành động có thể thực hiện, giám sát và đánh giá. Đây không phải chuyện riêng của ngành môi trường: cách khu vực thiết kế luật sẽ ảnh hưởng đến sinh kế ven biển, thương mại và cơ hội của các thế hệ sau. Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 tại TP.HCM. Diễn đàn bàn về vai trò của pháp luật quốc tế trong quản trị khí hậu, gắn với quyền con người, công bằng xã hội và phát triển bền vững. Thời điểm tổ chức có ý nghĩa: Đông Nam Á đang chịu sức ép khí hậu, còn COP31 tại Antalya là cột mốc sắp tới để các nước đưa tranh luận pháp lý vào tiến trình quốc tế. Gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu được gửi đến; 36 báo cáo được chọn trình bày tại bảy phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Quy mô này cho thấy nhu cầu không dừng ở tuyên bố chung: khu vực cần luật đủ cụ thể để buộc cam kết đi vào thực tế.
Thị trường carbon cần luật chung đủ tin cậy
Một thị trường carbon ASEAN có thể hỗ trợ giảm phát thải và duy trì năng lực cạnh tranh, nhưng chỉ khi tín chỉ carbon được định danh rõ, kiểm chứng đáng tin cậy và minh bạch. Nếu mỗi nước vận hành theo chuẩn riêng, doanh nghiệp khó tin vào chất lượng tín chỉ, còn hợp tác khu vực sẽ bị cản trở. Vì thế, xây dựng khung pháp lý tiệm cận chuẩn mực quốc tế không phải thủ tục kỹ thuật; đó là điều kiện để thị trường có tính toàn vẹn và thanh khoản. Tại hội thảo, các đại biểu thảo luận về quản trị thị trường carbon, thực trạng tín chỉ ở Việt Nam, Indonesia và Thái Lan, cũng như cách ứng phó với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu. Họ nêu phân tán thể chế và thiếu định danh pháp lý cho đơn vị carbon là những rào cản cần tháo gỡ. Một hướng hợp tác được đề xuất là vận dụng Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris và tiến tới công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong ASEAN. Điều này chỉ có giá trị nếu quy tắc đo lường, báo cáo và thẩm tra nhất quán; nếu không, công nhận lẫn nhau có thể chỉ là danh nghĩa.
Bảo vệ biển và quyền con người không thể đứng ngoài
Quản trị khí hậu sẽ thiếu nền tảng nếu chỉ xoay quanh lượng phát thải và giao dịch tín chỉ. Đông Nam Á cần xem bảo vệ môi trường biển, ứng phó nước biển dâng và quyền con người là những phần liên kết của cùng một nghĩa vụ pháp lý. Đó cũng là cách tránh biến chuyển đổi xanh thành một chương trình đạt chỉ tiêu nhưng bỏ quên cộng đồng phải sống với hậu quả. Các thảo luận tại ACCC5 xem xét tác động từ ý kiến tư vấn năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển và ý kiến năm 2025 của Tòa án Công lý Quốc tế. Trọng tâm là trách nhiệm quốc gia đối với môi trường biển, nước biển dâng, quyền con người và quyền lợi của thế hệ tương lai. Các ý kiến tư vấn này khiến nghĩa vụ khí hậu cần được nhìn như trách nhiệm có thể xem xét bằng pháp luật, thay vì lời hứa tự nguyện. Đối với các nước ven biển, luật cũng phải đủ rõ để hướng dẫn chính sách và hợp tác khi rủi ro khí hậu vượt qua biên giới. Bảo vệ biển không thể tách khỏi bảo vệ con người phụ thuộc vào biển.
Công bằng là phép thử của chuyển đổi xanh
Công bằng khí hậu cần được đo bằng việc ai chịu chi phí chuyển đổi và ai được bảo vệ, chứ không chỉ bằng mức giảm phát thải. Doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề truyền thống và cộng đồng ven biển có thể chịu sức ép khi tiêu chuẩn môi trường thay đổi, dù họ không có cùng nguồn lực để thích ứng. Một khuôn khổ pháp lý tốt phải kết hợp yêu cầu giảm phát thải với bảo đảm sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển. Tại hội thảo, các đại biểu bàn về công bằng cho làng nghề, đầu tư bền vững, chuyển dịch năng lượng, thương mại xanh và quản trị chuỗi cung ứng tài nguyên chiến lược. Những chủ đề này cho thấy luật khí hậu không thể chỉ điều chỉnh thị trường carbon; nó còn phải xác lập trách nhiệm và cơ chế hỗ trợ để nhóm dễ bị tổn thương không bị đẩy ra ngoài quá trình chuyển đổi. Kết luận đáng lưu ý là ASEAN cần tiến từ đối thoại sang phối hợp thực thi, chia sẻ dữ liệu và hoàn thiện quy tắc chung. Nếu thiếu những bước đó, cam kết khu vực khó tạo ra bảo vệ đồng đều. Luật quốc tế chỉ phát huy tác dụng khi được chuyển thành chính sách có thể kiểm tra và thực hiện.
