Một lối đọc gần nguyên tác hơn
Anna Karenina là tiểu thuyết của Lev Tolstoy, sáng tác và xuất bản từ năm 1873 đến 1877, kể về một phụ nữ thông minh, quyến rũ nhưng mắc kẹt giữa khát vọng cá nhân và những bi kịch đời sống. NXB Phụ nữ Việt Nam phát hành trọn bộ hai tập, dày hơn 1.000 trang, với bản dịch trực tiếp từ tiếng Nga của Lê Đức Mẫn. Giá trị đáng chú ý không nằm ở việc thay thế những bản dịch từng được độc giả yêu mến, mà ở cơ hội đọc tiểu thuyết Tolstoy qua một con đường ngôn ngữ khác. Khi không phải đi vòng qua tiếng Pháp hay tiếng Anh, độc giả có thêm cơ sở để cảm nhận lựa chọn từ ngữ, sắc thái và nhịp văn gắn với nguyên tác. Đây là một bổ sung có ý nghĩa cho đời sống đọc, chứ không phải lời tuyên bố rằng những bản dịch trước đã mất giá trị.
Ấn bản gồm hai tập được phát hành trên toàn quốc từ tháng 10-2026, đem tác phẩm đồ sộ đến với bạn đọc trong một bộ sách hoàn chỉnh. Với người chưa từng đọc Anna Karenina, đây là dịp tiếp cận một kiệt tác qua bản dịch mới; với người đã quen tác phẩm, bản dịch tiếng Nga mở ra một cơ hội đối chiếu và đọc lại. Điểm đáng quan tâm vì thế không chỉ là một cuốn sách mới xuất hiện, mà là sự mở rộng lựa chọn dịch thuật cho độc giả Việt.
Gần 90 năm dịch thuật, từ những bản cầu nối đến nguyên tác
Anna Karenina tiếng Việt có lịch sử tiếp nhận kéo dài gần một thế kỷ. Năm 1937, nhà văn Vũ Ngọc Phan bắt đầu dịch tác phẩm, đăng trên tạp chí Pháp Việt ở Hà Nội và báo Tràng An tại Huế; đến năm 1944, bản dịch được in thành sách với tên Anna Kha Lệ Ninh. Năm 1973, độc giả miền Nam có bản dịch của Mạc Thái Phong, chuyển từ bản tiếng Pháp của Henri Mongault; năm 1978, Nhị Ca và Dương Tường giới thiệu bản dịch dựa trên tiếng Anh và tiếng Pháp. Những công trình ấy là các nấc quan trọng trong hành trình đưa Tolstoy đến với độc giả, nhưng đều đi qua ngôn ngữ trung gian. Bản mới không xóa bỏ dấu ấn của các bản trước; nó lấp một khoảng trống khác: lần đầu có bản dịch tiếng Việt trực tiếp từ nguyên tác tiếng Nga.
Bối cảnh này giúp nhìn đúng ý nghĩa của lần xuất bản mới. Dịch lại một tác phẩm kinh điển không tự động tạo ra phiên bản tối hậu, càng không thể khiến lịch sử tiếp nhận trước đó trở nên lỗi thời. Điều đáng kể là độc giả nay có thể so sánh các lựa chọn dịch thuật được tạo nên từ những nguồn ngôn ngữ khác nhau. Qua đó, hành trình gần 90 năm của Anna Karenina tại Việt Nam hiện ra như một tiến trình tiếp nối: mỗi bản dịch mở một cách đọc, còn bản dịch trực tiếp bổ sung thêm một điểm tựa để trở về gần hơn với văn bản Tolstoy.
Ba năm theo sát câu chữ của Tolstoy
Lê Đức Mẫn bắt đầu dịch tác phẩm từ tiếng Nga năm 2019; quá trình chuyển ngữ kéo dài ba năm, với hơn 1.000 trang cần xử lý. Thách thức không chỉ là tìm từ tương đương. Tiểu thuyết được viết ở thế kỷ XIX, chứa những sắc thái văn hóa và bối cảnh xã hội mà bản tiếng Việt hiện đại cần chuyển tải sao cho người đọc hiểu được mà không làm phẳng khác biệt của nguyên tác. Cách tiếp cận này đòi hỏi sự cân nhắc ở từng câu, nhất là khi Tolstoy dựng nhân vật bằng mâu thuẫn, ham muốn, yếu đuối và những lựa chọn khó khăn, thay vì chia họ thành các mẫu người tốt hoặc xấu.
Lê Đức Mẫn sinh năm 1941, từng giảng dạy tại Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, nay là Trường Đại học Hà Nội, và có hơn 20 năm làm trưởng bộ môn dịch thuật tiếng Nga. Ông đã chuyển ngữ hơn 40 tác phẩm văn học Nga sang tiếng Việt. Kinh nghiệm ấy tạo nền tảng vững chắc cho một công việc dài hơi, nhưng dịch giả cũng không xem bản dịch mới là lời khẳng định mình vượt trội hơn những người đi trước. Đó là thái độ đáng ghi nhận: thay vì biến việc dịch lại thành cuộc đua xếp hạng, ông đặt trọng tâm vào khả năng truyền đạt tác phẩm tốt nhất trong giới hạn của mình. Với độc giả, kết quả là một lựa chọn mới để bước vào thế giới Tolstoy và tự đưa ra nhận định.
Một kiệt tác vẫn còn nhiều điều để đọc lại
Anna Karenina được xem là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của Tolstoy, bên cạnh Chiến tranh và hòa bình, đồng thời được bình chọn vào danh sách 100 tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại. Sức sống của tác phẩm không chỉ nằm ở bi kịch của nhân vật chính. Tolstoy quan sát những xung đột riêng tư, áp lực xã hội và sự bất toàn của con người với độ tinh tế khiến câu chuyện vượt khỏi thời đại ra đời. Anna trở thành hình tượng phụ nữ kinh điển trong văn chương và nghệ thuật, nhưng không vì thế mà nhân vật có thể bị thu gọn thành một biểu tượng đơn giản. Chính sự phức tạp ấy khiến mỗi bản dịch, mỗi lần đọc lại đều có thể gợi ra câu hỏi mới.
Bản dịch mới vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài việc bổ sung một đầu sách vào danh mục văn học kinh điển. Nó giúp bạn đọc Việt Nam tiếp cận tác phẩm qua nguyên bản tiếng Nga, đồng thời ghi nhận lao động của một dịch giả dành nhiều năm gắn bó với văn học Nga. Tập hợp hai tập hơn 1.000 trang đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn, nhưng quy mô ấy cũng phản ánh độ rộng của thế giới Tolstoy mà bản dịch muốn chuyển tải. Kết luận hợp lý không phải là bản dịch này khép lại mọi tranh luận, mà là nó mở thêm một con đường đọc: tôn trọng những nỗ lực trước đây, đồng thời đưa độc giả đến gần hơn với nguyên tác.
