Một hành trình văn hóa được nhìn lại
Thơ ca Nga tại Việt Nam là những tác phẩm thi ca Nga được chuyển ngữ, giới thiệu, giảng dạy và tiếp nhận qua nhiều thế hệ độc giả, trở thành một phần của giao lưu văn hóa giữa hai dân tộc. Ngày 6/11/2026, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức hội thảo khoa học “Hành trình tiếp nhận thơ ca Nga ở Việt Nam”, nhìn lại dấu ấn dịch thuật, nghiên cứu và giảng dạy, đồng thời đặt câu hỏi về cách tiếp nối hành trình ấy hôm nay. Đây không nên chỉ là dịp tôn vinh di sản: nếu thơ Nga chỉ được nhắc lại như ký ức của các thế hệ trước, sức sống của nó sẽ dần thu hẹp. Hội thảo vì thế có ý nghĩa khi nối việc nhìn lại với những thảo luận cụ thể về độc giả, lớp học và con đường đưa tác phẩm đến công chúng mới.
Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, đồng thời hướng tới kỷ niệm 109 năm Cách mạng tháng Mười Nga và Năm hợp tác Việt Nam – Nga về khoa học, giáo dục. Bối cảnh ấy khiến câu chuyện văn học không đứng riêng ngoài quan hệ giao lưu rộng hơn. Qua nhiều thế hệ, thơ Nga đã theo chân người lính ra mặt trận, đi vào sách giáo khoa và những cuốn sổ chép thơ của học trò; các tên tuổi như Pushkin, Lermontov và Yesenin trở nên gần gũi với độc giả Việt Nam.
Dịch thơ Nga là sáng tạo, không phải thay chữ
Ba phiên thảo luận tập trung vào hành trình dịch và giới thiệu thơ Nga, trải nghiệm truyền bá và sự yêu thích của công chúng, cùng việc giảng dạy, nghiên cứu văn học Nga trong nhà trường. Cấu trúc này chạm đúng điểm then chốt: bản dịch là cánh cửa đầu tiên, nhưng phẩm chất của cánh cửa quyết định độc giả có muốn bước tiếp hay không. Chuyển ngữ thơ không thể dừng ở việc giữ nghĩa từ vựng; nhịp điệu, sắc thái và giọng điệu cũng phải tìm được hình hài tự nhiên trong tiếng Việt. Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga tại Hà Nội Vladimir Murashkin nhấn mạnh rằng người dịch cần cảm nhận “tâm hồn” Nga, bên cạnh hiểu biết ngôn ngữ.
Có sáu diễn giả là các nhà khoa học, dịch giả và chuyên gia tham gia các phiên do nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên và TS. Mai Anh Tuấn điều phối; dịch giả Vũ Thế Khôi, người có 60 năm giảng dạy tiếng Nga, cũng góp mặt. Những con số ấy cho thấy nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm tích lũy, nhưng sự hiện diện của tác phẩm trong đời sống không thể chỉ dựa vào uy tín học thuật. Dịch thơ Nga cần được giới thiệu đủ hấp dẫn để người đọc không chỉ biết tên tác giả mà còn muốn tìm đến nguyên tác, bản dịch khác và bối cảnh sáng tác.
Từ lớp học đến độc giả hôm nay
Trường Đại học Văn hóa Hà Nội có gần 70 năm xây dựng và phát triển, với nhiều thế hệ giảng viên từng học tập, thực tập hoặc làm nghiên cứu sinh tại Liên Xô và Liên bang Nga. Mối liên hệ học thuật lâu dài ấy góp phần tạo nên đội ngũ có hiểu biết về ngôn ngữ, văn học và văn hóa Nga, đồng thời giúp các thế hệ sinh viên làm quen với văn chương Nga qua bài giảng. Tuy nhiên, truyền thống đào tạo không tự động bảo đảm một thế hệ độc giả mới. Khi thị hiếu đọc và phương thức tiếp nhận thay đổi, việc tìm cách giới thiệu phù hợp, khơi gợi sự quan tâm của người trẻ trở thành nhiệm vụ cần được chú trọng.
Đó là lý do hội thảo đặt nghiên cứu và giảng dạy cạnh dịch thuật, thay vì xem chúng như những mảng tách rời. Thơ Nga có thể đến với độc giả qua chương trình học, hoạt động giao lưu, ấn phẩm mới hoặc những hình thức giới thiệu gần với thói quen đọc hiện nay. Điều quan trọng không phải chạy theo phương tiện mới bằng mọi giá, mà là giúp người đọc nhận ra vì sao những vần thơ được viết trong một bối cảnh xa xôi vẫn có thể chạm tới trải nghiệm của họ. Nếu thiếu bước kết nối ấy, văn học Nga dễ được lưu giữ trong giáo trình nhưng vắng khỏi lựa chọn đọc tự nguyện.
Tiếp nhận văn học cần được viết tiếp
Hành trình tiếp nhận văn học không chỉ do tác phẩm và bản dịch tạo nên; nó còn phụ thuộc vào nhà nghiên cứu, người dạy và độc giả qua từng thời kỳ. Người Việt đã lựa chọn những tác phẩm nào, dịch chúng ra sao và biến tiếng thơ xa lạ thành tiếng nói gần gũi thế nào là những câu hỏi cho thấy tiếp nhận luôn có tính chủ động. Vì vậy, nhìn lại thành tựu không nên đồng nghĩa với bằng lòng với cách giới thiệu cũ. Hội thảo gợi mở hướng đi để thơ ca và văn học Nga tiếp tục được dịch, giảng dạy và yêu mến trong thế hệ trẻ.
Giá trị đáng kể nhất của sự kiện là đặt di sản vào một câu hỏi hiện tại: làm sao để thơ Nga tiếp tục được đọc, chứ không chỉ được tưởng nhớ? Câu trả lời cần bắt đầu từ những bản dịch có chất lượng, nghiên cứu có sức gợi mở và cách dạy khuyến khích sinh viên tự khám phá. Khi các mắt xích ấy cùng vận hành, thơ Nga mới có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống tinh thần Việt Nam. Hội thảo đã mở ra thêm góc nhìn về vị trí của thơ ca Nga trong đời sống văn học Việt, nhưng hành trình chỉ thực sự được nối dài khi độc giả mới tìm thấy lý do của riêng mình để đọc.
