Rủi ro lan rộng trên 290 xã, phường
Mưa lũ miền Trung là tình trạng mưa lớn kéo dài khiến sông suối dâng cao, vùng trũng bị ngập và sườn dốc mất ổn định, đe dọa dân cư, giao thông cùng hoạt động sản xuất. Từ đêm 9 đến sáng 10/11, mưa trên diện rộng gây ngập vùng thấp và chia cắt giao thông miền núi; sáng 11/11, mưa vẫn diễn biến phức tạp tại nhiều tỉnh, thành. Cảnh báo nguy cơ lũ quét và sạt lở đất áp dụng với 290 xã, phường thuộc tám tỉnh, thành từ Hà Tĩnh đến Khánh Hòa. Trong 24 giờ tính đến 3h ngày 11/11, khu vực này có mưa vừa đến rất to; một số điểm ghi nhận lượng mưa đặc biệt lớn, như Trà Leng ở Đà Nẵng 575,6mm và Trà Thanh ở Quảng Ngãi 518,4mm. Đây không còn là rủi ro riêng ở sườn núi: mưa lớn kéo dài khiến đất gần bão hòa, làm nguy cơ trượt lở và lũ bất ngờ đáng lo trên diện rộng.
Mức rủi ro thiên tai do lũ quét, sạt lở và sụt lún được cảnh báo ở cấp 1, riêng Huế và Quảng Ngãi ở cấp 2. Con số cấp độ không nên khiến người dân chủ quan: lũ quét trên suối nhỏ có thể đến nhanh, còn đất đá sạt xuống có thể chặn đường hoặc phá hủy công trình. Danh sách cảnh báo trải qua cả xã miền núi lẫn phường, khu dân cư; vì vậy, theo dõi thông báo tại địa bàn và rời khỏi điểm nguy hiểm khi được yêu cầu quan trọng hơn việc chờ nước lên rõ rệt.
Ngập sâu và đường miền núi bị chia cắt
Thiệt hại ban đầu cho thấy mưa lũ đang tác động trực tiếp đến sinh hoạt và đi lại. Tại xã Nông Cống, Thanh Hóa, 1.577 nhà bị ngập; 230ha rau màu và cây trồng ngập nước, 472 gia súc, gia cầm bị cuốn trôi. Ở Quảng Trị, nhiều ngầm tràn miền núi ngập sâu, trong đó sáu điểm tại xã Đa Krông ngập từ 2 đến 2,5m; sạt lở trên đường 9C qua xã Kim Ngân vùi lấp mặt đường và gây ách tắc. Mưa lớn cũng làm sạt lở các tuyến giao thông miền núi Đà Nẵng. Những con số này nhấn mạnh một nguyên tắc sống còn: không đánh đổi an toàn để đi qua ngầm tràn hoặc đoạn đường bị nước, đất đá phủ kín. Một tuyến đường bị chia cắt có thể khiến người dân mắc kẹt và cản trở lực lượng cứu hộ.
Ngập không chỉ giới hạn ở vùng núi. Nước lũ gây ngập các khu dân cư thấp trũng tại Huế và một số vùng ven sông ở Quảng Ngãi; mực nước sông Trà Khúc được dự báo duy trì trên báo động 2, còn sông Vệ có khả năng vượt báo động 3 trong 6–12 giờ tiếp theo. Cơ quan chức năng và lực lượng tại chỗ đang rà soát điểm ngập, chốt chặn ngầm tràn và chuẩn bị hỗ trợ nơi bị cô lập. Với người dân, cần kiểm tra thông tin giao thông trước khi đi, tránh khu vực nước chảy xiết và không tự ý gỡ rào chắn. Tắc đường trong đợt mưa này không chỉ là bất tiện; đó có thể là dấu hiệu của một điểm nguy hiểm chưa được khắc phục.
Điều tiết hồ chứa phải đi cùng cảnh báo hạ du
Mưa lớn những ngày qua bắt đầu từ đêm 8/11, do không khí lạnh kết hợp với nhiễu động gió Đông trên cao. Khi nước về hồ và mực nước sông tăng, điều tiết hồ thủy điện là một phần của ứng phó, nhưng cũng có thể làm mực nước hạ du dâng thêm, nhất là khi trùng mưa ngoài lưu vực và triều cường. Tại Đà Nẵng, hồ Đắk Mi 4A dự kiến điều tiết từ 10h ngày 11/11, lưu lượng 50–2.500m³/s tùy lượng nước về hồ và diễn biến thủy văn; tại Khánh Hòa, ba hồ Suối Dầu, Đắc Lộc và Cây Sung bắt đầu điều tiết từ 7h cùng ngày, dự kiến kéo dài đến 16/11. Thông tin vận hành cần được truyền đạt rõ tới hạ du: người dân phải biết khu vực nào có thể ngập, thời điểm nào cần di chuyển và nơi trú an toàn, thay vì chỉ nhận thông báo rằng hồ đang xả.
Ứng phó tại chỗ cũng đang chuyển thành di dời cụ thể. Ở xã Ngọc Linh, Quảng Ngãi, 115 hộ với gần 400 người sống sát chân núi tại hai thôn Mường Hoong và Tăk Min được sơ tán đến nơi an toàn; tại khu vực núi Một, núi Bà Hỏa và núi Gành, chính quyền duy trì sơ tán 68 hộ đến hết ngày 12/11. Đây là lựa chọn đúng khi sạt lở đất có thể xảy ra nhanh và không cho nhiều thời gian phản ứng. Cảnh báo không nên dừng ở việc nêu tên xã, phường: cần đi kèm chốt chặn, phương tiện sơ tán và cập nhật mực nước liên tục. Người ở vùng nguy cơ cao nên rời đi ngay khi chính quyền yêu cầu, không quay lại chỉ vì mưa tạm ngớt.
Ưu tiên an toàn trước khi mưa giảm
Đợt mưa lũ này cho thấy rủi ro nối tiếp nhau: mưa lớn làm đất bão hòa, lũ dâng gây ngập và chia cắt đường, còn vận hành hồ chứa có thể góp phần làm nước hạ du tăng. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào một chỉ dấu như trời đã tạnh hay nước đang rút để kết luận nguy hiểm đã qua. Người dân cần tuân thủ lệnh sơ tán, tránh ngầm tràn và sườn dốc có dấu hiệu nứt, sạt; chính quyền cần duy trì cảnh báo và kiểm soát các tuyến xung yếu. Với 290 xã, phường được đưa vào diện cảnh báo, quy mô ứng phó phải tương xứng với phạm vi rủi ro. Kết luận cần nhớ rất rõ: trong mưa lũ miền Trung, rời vùng nguy hiểm sớm và không vượt điểm ngập là cách thiết thực nhất để bảo vệ tính mạng.
