Thiếu giáo viên không thể giải quyết bằng chỉ tiêu bình quân
Cơ chế đặc thù giáo dục là chính sách nhân lực và đầu tư được thiết kế theo điều kiện riêng của từng địa bàn, thay vì áp dụng máy móc một mức biên chế cho mọi địa phương. Với Gia Lai, đây không phải đòi hỏi hành chính đơn thuần: tỉnh báo cáo thiếu 3.642 người trong ngành, gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên, trong khi địa hình rộng, dân cư phân tán và giao thông phức tạp khiến việc bố trí trường lớp, nhân lực tốn kém hơn. Ngày 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với lãnh đạo tỉnh về thực hiện chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023–2026; đoàn do ông Nguyễn Văn Chiến, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, dẫn đầu. Sở Giáo dục và Đào tạo đề nghị không cắt giảm cơ học biên chế ở vùng miền núi, biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và xem xét bổ sung đủ 3.642 chỉ tiêu. Đề xuất này có cơ sở: thiếu người đứng lớp không thể được bù chỉ bằng sắp xếp lại bộ máy.
Năm học 2026–2027, tỉnh phân bổ 2.842 hợp đồng lao động, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, nhằm cơ bản đáp ứng nhu cầu dạy học trực tiếp. Đây là giải pháp trước mắt, nhưng hợp đồng không thay thế được một kế hoạch nhân lực ổn định, nhất là khi đội ngũ giáo viên còn phải phục vụ các điểm trường xa và nhóm học sinh cần hỗ trợ.
Sắp xếp trường lớp cần đi cùng năng lực vận hành
Mạng lưới trường mầm non và phổ thông công lập đã được sắp xếp từ 1.267 xuống còn 701 trường; số cán bộ quản lý giảm từ 2.889 xuống 2.157, tương đương 25,34%. Cùng lúc, chi giáo dục và đào tạo tăng từ 1.249 tỷ đồng năm 2023 lên hơn 3.069 tỷ đồng năm 2026. Những con số cho thấy tỉnh đã tổ chức lại hệ thống và tăng nguồn lực, nhưng chúng chưa tự trả lời câu hỏi quan trọng: học sinh ở từng địa bàn có tiếp cận trường học thuận tiện, đủ lớp và đủ người dạy hay không. Đoàn giám sát yêu cầu làm rõ tình trạng thừa, thiếu trường và phòng học sau sắp xếp; việc dạy ghép, dạy luân phiên và tình trạng sĩ số vượt quy định. Đoàn cũng nêu những vướng mắc trong thực hiện chương trình sách giáo khoa, xây dựng chương trình giáo dục địa phương và tiến độ cơ sở dữ liệu ngành. Đây không phải các vấn đề tách rời: thay đổi mạng lưới mà thiếu dữ liệu và năng lực quản lý ở cơ sở có thể khiến khó khăn dồn lên học sinh, giáo viên.
Tỉnh đã bố trí 42,2 tỷ đồng mua sách đưa vào thư viện cho học sinh mượn, một cách hỗ trợ thiết thực để sách đến được với người học. Nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào việc cung ứng đúng nơi, tổ chức mượn trả thuận tiện và bảo đảm học sinh vùng xa có tài liệu phù hợp. Cần đánh giá kết quả theo trải nghiệm tại trường, thay vì chỉ tính số sách đã mua.
Cơ sở vật chất tiến lên, nhưng bài toán vốn vẫn lớn
Tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% lên 80,7%, còn tỉnh quy hoạch 2.618 ha đất cho giáo dục. Đây là chuyển biến đáng ghi nhận, song tỷ lệ còn lại cho thấy nhiều trường vẫn cần cải thiện điều kiện dạy và học. Đoàn giám sát đề nghị làm rõ quỹ đất giáo dục đáp ứng bao nhiêu phần nhu cầu, ngân sách hằng năm được phân bổ ra sao và địa phương có thể huy động thêm nguồn lực nào. Vì vậy, đánh giá cơ sở vật chất cần gắn với khả năng sử dụng thực tế, thiết bị tối thiểu và nhu cầu của từng khu vực, không dừng ở tổng diện tích quy hoạch. Áp lực đầu tư càng rõ khi tổng nhu cầu vốn của hai đề án giáo dục là 17.056 tỷ đồng, vượt khả năng cân đối ngân sách tỉnh. Đoàn giám sát đề nghị ưu tiên ngân sách trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia cho giai đoạn 2026–2030, tập trung gia cố phòng học, xây phòng bộ môn, bổ sung thiết bị tối thiểu và phát triển trường nội trú, bán trú tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới. Nếu không xác định thứ tự ưu tiên, kế hoạch lớn có nguy cơ dàn trải.
Bảy trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đã tổ chức dạy học tại cơ sở mới trong năm học 2026–2027, với 203 lớp và 6.814 học sinh; trong đó 2.586 em nội trú và 4.228 em bán trú. Mô hình này mở rộng cơ hội đến trường, nhưng cũng đòi hỏi cơ chế quản lý, nhân lực và phối hợp địa phương đủ rõ để bảo đảm chất lượng vận hành lâu dài.
Giám sát phải dẫn tới trách nhiệm và giải pháp cụ thể
Sau mô hình chính quyền địa phương hai cấp, năng lực quản lý giáo dục ở cấp xã là một nội dung cần được kiểm tra, cùng với việc lựa chọn sách giáo khoa, hỗ trợ học sinh ở xã khó khăn và triển khai các chủ trương phát triển giáo dục. Đoàn giám sát yêu cầu tỉnh chỉ rõ hạn chế, nguyên nhân, cách khắc phục và thay đổi thực tế sau khi thực hiện chính sách; đồng thời cho biết sẽ tổng hợp kiến nghị để đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét. Đây là bước cần thiết, nhưng kết quả chỉ có ý nghĩa khi từng vấn đề được giao đầu mối, thời hạn và nguồn lực giải quyết. Giáo dục Gia Lai duy trì chất lượng phổ thông trong giai đoạn 2023–2026, trong khi kết quả học sinh giỏi quốc gia tăng từ 101 lên 120 giải giữa hai năm học được báo cáo. Thành tích ấy đáng khích lệ, nhưng không thể che lấp chênh lệch điều kiện giữa trường thuận lợi và điểm trường vùng xa. Cơ chế đặc thù vì thế cần gắn bổ sung biên chế với định mức phù hợp địa bàn, đầu tư có trọng tâm và trách nhiệm giải trình về sách vở, cơ sở vật chất lẫn quản lý. Kết luận: Gia Lai cần được tháo gỡ bằng chính sách dựa trên nhu cầu thực tế, không phải một ngoại lệ thiếu tiêu chí. Nếu đề xuất 3.642 chỉ tiêu được xem xét cùng kế hoạch đầu tư và giám sát cụ thể, cơ chế đặc thù mới có thể chuyển từ kiến nghị thành cải thiện nhìn thấy trong lớp học.
