Khoảng trống nhân lực lớn hơn con số thiếu giáo viên
Thiếu nhân sự giáo dục là tình trạng số người được giao làm việc thấp hơn nhu cầu tối thiểu để duy trì hoạt động dạy học và hỗ trợ tại trường, đặc biệt khó khắc phục ở địa bàn rộng, dân cư phân tán. Gia Lai báo cáo toàn ngành thiếu 3.642 người, gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên; nhu cầu tối thiểu là 44.085 người trong khi biên chế được giao hiện có 40.443. Chiều 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh về việc thực hiện chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023–2026. Quy mô thiếu hụt này cho thấy vấn đề không thể thu hẹp thành chuyện tuyển thêm giáo viên đứng lớp: trường học còn cần đủ nhân viên và đội ngũ quản lý để vận hành.
Địa hình phức tạp, giao thông khó khăn và dân cư phân tán khiến việc bố trí người theo định mức đồng đều dễ bỏ sót nhu cầu thực tế của từng điểm trường. Tỉnh có 135 xã, phường; 93 thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi, bảy xã biên giới, còn học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04%. Trong năm học 2026–2027, tỉnh đã phân bổ 2.842 hợp đồng lao động, gồm 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, cơ bản đáp ứng nhu cầu giáo viên trực tiếp đứng lớp. Đây là giải pháp ứng phó trước mắt, nhưng không đồng nghĩa khoảng thiếu 3.642 người đã được giải quyết bằng biên chế ổn định.
Cơ chế đặc thù: không cắt giảm cơ học, bổ sung chỉ tiêu
Đề xuất cốt lõi của Gia Lai là xin cơ chế đặc thù giáo dục để không cắt giảm cơ học biên chế ở địa phương miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời xem xét bổ sung đủ 3.642 chỉ tiêu còn thiếu. Lập luận này có cơ sở: mạng lưới trường công lập mầm non và phổ thông được sắp xếp từ 1.267 xuống còn 701 trường, trong khi số cán bộ quản lý giảm từ 2.889 xuống 2.157, tức 25,34%. Sắp xếp có thể giảm đầu mối, nhưng không tự động làm biến mất nhu cầu dạy học ở những nơi xa trung tâm.
Tỉnh cũng nêu vướng mắc liên quan chính sách tinh giản đối với 73 trường hợp bị ảnh hưởng sau sắp xếp, gồm 42 hiệu trưởng, 21 phó hiệu trưởng và 10 nhân viên; địa phương đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn xử lý. Đây là phần việc quản lý không nên để lẫn với bài toán thiếu người: vừa cần bổ sung nhân lực ở nơi thiếu, vừa phải giải quyết quyền lợi và bố trí phù hợp cho những người bị tác động bởi tổ chức lại trường lớp. Vì vậy, đề nghị về chỉ tiêu chỉ có ý nghĩa khi đi cùng cách phân bổ tính đến địa bàn và chức năng công việc.
Những kết quả đầu tư cho thấy tỉnh đã có nỗ lực, nhưng chưa thay thế được nhu cầu nhân lực. Tổng chi giáo dục và đào tạo được báo cáo tăng từ 1.249 tỷ đồng năm 2023 lên hơn 3.069 tỷ đồng năm 2026; tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% lên 80,7%, và tỉnh quy hoạch 2.618 ha đất cho giáo dục. Trong khi đó, nhu cầu đầu tư giai đoạn 2026–2030 còn lớn. Cơ chế đặc thù vì thế nên được nhìn như điều kiện để duy trì dịch vụ giáo dục ở nơi khó tuyển, không phải ngoại lệ nhằm bỏ qua yêu cầu quản lý hiệu quả.
Đoàn giám sát yêu cầu giải trình từ sách giáo khoa đến quản lý
Đoàn giám sát không chỉ đặt câu hỏi về thiếu giáo viên Gia Lai. Các nội dung yêu cầu làm rõ gồm tình trạng thừa, thiếu trường và phòng học sau sắp xếp; việc dạy ghép, dạy luân phiên và sĩ số vượt quy định; mức độ đáp ứng của quỹ đất; cách phân bổ ngân sách, đầu tư mở rộng trường và khả năng huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Đoàn cũng hỏi về quy trình lựa chọn sách giáo khoa qua các năm, hỗ trợ giáo dục ở xã khó khăn và năng lực quản lý nhà nước về giáo dục cấp xã sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là những câu hỏi sát với trải nghiệm hằng ngày của học sinh, giáo viên và gia đình: có đủ lớp học, sách và người dạy hay không.
Với bảy trường phổ thông nội trú liên cấp ở xã biên giới, tỉnh cần giải trình việc khảo sát nhu cầu trước khi duyệt dự án, những thay đổi so với kế hoạch ban đầu và hiệu quả vận hành. Năm học 2026–2027, cả bảy trường đã dạy tại cơ sở mới với 203 lớp và 6.814 học sinh, gồm 2.586 học sinh nội trú và 4.228 bán trú. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Hải Giang cho biết tỉnh điều động phó hiệu trưởng từ trường nội trú có kinh nghiệm đến hỗ trợ vận hành ít nhất một năm; tỉnh cũng dự kiến phối hợp lực lượng công an, quân đội và biên phòng bảo đảm an ninh trường học. Kết quả tuyển sinh là tín hiệu tích cực, nhưng đoàn giám sát vẫn cần đánh giá hiệu quả thực tế, không chỉ tiến độ xây dựng.
Từ báo cáo đến thay đổi có thể kiểm chứng
Tỉnh cần trả lời rõ khó khăn nào đã được nhận diện, giải pháp nào đang triển khai và điều gì đã thay đổi sau sắp xếp; đó là yêu cầu trực tiếp của đoàn giám sát. Với người học, một điểm trường thiết yếu ở vùng xa được giữ lại giúp việc học không bị gián đoạn. Với học sinh ở xã đảo Nhơn Châu học trung học phổ thông trên đất liền, tỉnh hỗ trợ 1.646.000 đồng mỗi em mỗi tháng cho ăn ở, học phí và đi lại bằng phà. Những hỗ trợ này cho thấy phát triển giáo dục phổ thông không chỉ là tăng số trường hay nâng tỷ lệ phòng kiên cố: còn phải bảo đảm học sinh đến được lớp và có điều kiện theo học.
Sau buổi làm việc, đoàn giám sát cho biết sẽ tổng hợp khó khăn, kiến nghị và đề xuất của tỉnh để báo cáo, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết. Gia Lai cũng định hướng ưu tiên vốn ngân sách Trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia cho cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, trường nội trú và bán trú giai đoạn 2026–2030. Bước tiếp theo cần là gắn các nguồn lực ấy với câu trả lời cụ thể về nhân sự, phân bổ giáo viên và nhân viên theo nhu cầu từng địa bàn, cùng trách nhiệm quản lý sau sắp xếp. Nếu chỉ dừng ở hợp đồng ngắn hạn và báo cáo thành tích đầu tư, khoảng thiếu người sẽ tiếp tục đè lên chất lượng dạy học.
Gia Lai có kết quả đáng ghi nhận về trường lớp, ngân sách và giáo dục mũi nhọn, nhưng khoảng thiếu 3.642 người là phép thử rõ nhất cho tính thực chất của chính sách. Cơ chế đặc thù chỉ thuyết phục khi giúp trường vùng khó có đủ người làm việc, đồng thời đi kèm giải trình minh bạch về sách giáo khoa, cơ sở vật chất, sĩ số và quản lý. Đó mới là con đường bền vững để bảo đảm cơ hội học tập và phát triển giáo dục phổ thông trên toàn tỉnh.
