Thiếu hụt nhân lực là điểm nghẽn cấp bách
Thiếu nhân sự giáo dục là khoảng cách giữa số người tối thiểu cần có để vận hành trường học và chỉ tiêu biên chế được giao, khiến việc bảo đảm đủ giáo viên, nhân viên trở nên khó khăn. Tại Gia Lai, khoảng cách này đã lên tới 3.642 người, một thiếu hụt quá lớn để xem là vấn đề hành chính thông thường.
Chiều 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh về thực hiện chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023–2026. Báo cáo tại buổi làm việc cho biết ngành cần tối thiểu 44.085 người nhưng hiện được giao 40.443 biên chế; phần thiếu gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Quy mô này khiến cụm từ thiếu giáo viên Gia Lai không còn là một cảnh báo chung chung: nó phản ánh áp lực trực tiếp lên lớp học và hoạt động hỗ trợ.
Tỉnh đã phân bổ 2.842 hợp đồng lao động cho năm học 2026–2027, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, cơ bản đáp ứng nhu cầu giáo viên đứng lớp. Đây là biện pháp ứng phó thiết thực, nhưng hợp đồng không thay thế được một cơ chế nhân lực ổn định, nhất là ở địa bàn khó tuyển và giữ người.
Cơ chế biên chế phải tính đến đặc thù địa bàn
Kiến nghị trọng tâm của tỉnh là không cắt giảm cơ học biên chế giáo dục ở các địa phương miền núi, biên giới và vùng dân tộc thiểu số khi số học sinh vẫn tăng tự nhiên hằng năm. Đây là lập luận có cơ sở: Gia Lai có 135 xã, phường, trong đó 93 địa bàn thuộc vùng dân tộc thiểu số, miền núi; học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04% và tỉnh có 7 xã biên giới. Một cách phân bổ chỉ dựa vào định mức bình quân khó phản ánh khoảng cách, điều kiện tuyển dụng và nhu cầu hỗ trợ riêng của học sinh.
Vì vậy, cơ chế đặc thù giáo dục nên được nhìn như cách điều chỉnh việc giao người theo nhu cầu thực tế, không phải ưu tiên thiếu căn cứ. Tỉnh cũng đề nghị hướng dẫn giải quyết chính sách tinh giản biên chế cho 73 trường hợp chịu tác động của sắp xếp, gồm 42 hiệu trưởng, 21 phó hiệu trưởng và 10 nhân viên. Chính sách cần xử lý đồng thời hai việc: bố trí đủ người đứng lớp và có lộ trình rõ ràng cho đội ngũ quản lý, nhân viên bị ảnh hưởng.
Sau sắp xếp mạng lưới, năm học 2026–2027 toàn tỉnh có 822 cơ sở giáo dục, gồm 717 công lập và 105 ngoài công lập. Tái tổ chức có thể giúp tinh gọn đầu mối, nhưng không nên biến thành phép tính giảm người bất kể trường nằm ở đâu hay học sinh cần gì.
Sách giáo khoa và trường lớp vẫn cần được tháo gỡ
Thiếu người không phải vướng mắc duy nhất được nêu trong cuộc giám sát giáo dục. Tỉnh đánh giá chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa nhìn chung ổn định, vừa sức, thiên về thực hành, nhưng vẫn có những điểm cần điều chỉnh. Việc cung ứng sách cơ bản đáp ứng nhu cầu; tỉnh bố trí 42,2 tỷ đồng mua sách đưa vào thư viện để học sinh mượn. Đây là cách hỗ trợ thiết thực, song việc mượn sách không xóa được những bất cập về nội dung hay khả năng tiếp cận tại từng điểm trường.
Cơ sở vật chất cũng còn cách xa nhu cầu. Dù tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% năm 2023 lên 80,7% năm 2026, nhiều điểm trường vẫn chưa đáp ứng điều kiện dạy và học. Nhu cầu đầu tư giai đoạn 2026–2030 lên tới 13.086 phòng học và công trình, trong đó 8.086 phòng cần xây mới, kiên cố hóa hoặc là phòng bộ môn. Hai đề án về cơ sở vật chất, thiết bị và giáo dục vùng dân tộc thiểu số, miền núi cần tổng vốn 17.056 tỷ đồng, vượt khả năng cân đối ngân sách tỉnh.
Áp lực ấy càng rõ ở trường nội trú vùng biên: cả 7 trường đã dạy tại cơ sở mới trong năm học 2026–2027, với 203 lớp và 6.814 học sinh, trong đó 2.586 em nội trú và 4.228 em bán trú. Công trình chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng đủ giáo viên, nhân viên và nguồn lực vận hành.
Giám sát cần dẫn tới quyết định và nguồn lực cụ thể
Buổi làm việc ghi nhận cả kết quả lẫn những vướng mắc về biên chế, sách giáo khoa, trường lớp và quản lý sau sắp xếp. Mạng lưới trường mầm non và phổ thông công lập đã giảm từ 1.267 xuống 701 trường, còn số cán bộ quản lý giảm từ 2.889 xuống 2.157 người. Tinh gọn có thể hợp lý, nhưng chất lượng quản trị sẽ suy yếu nếu trách nhiệm tăng trong khi nhân lực và điều kiện tại cơ sở không theo kịp.
Đoàn giám sát cho biết sẽ tổng hợp các vướng mắc, kiến nghị của tỉnh để đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét, tháo gỡ. Tỉnh cũng cần ưu tiên nguồn vốn ngân sách Trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia cho cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, trường nội trú và bán trú trong giai đoạn 2026–2030.
Kết luận cần rõ ràng: giải quyết thiếu hụt 3.642 người phải đi cùng phân bổ nhân lực theo đặc thù địa bàn và kế hoạch đầu tư trường lớp khả thi. Nếu chỉ dựa vào hợp đồng ngắn hạn hoặc tiếp tục giảm biên chế theo công thức, gánh nặng cuối cùng sẽ dồn lên giáo viên và học sinh. Gia Lai cần quyết định chính sách biến những kiến nghị tại buổi giám sát thành người làm việc trong trường và điều kiện học tập tốt hơn.
