Học bằng cách tạo ra điều có ích
Giáo dục STEM là cách tổ chức học tập kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, để học sinh dùng kiến thức giải quyết vấn đề thực tế thông qua thiết kế, chế tạo và thử nghiệm sản phẩm. Giá trị của cách học này không nằm ở robot hay mô hình bắt mắt, mà ở quá trình biến câu hỏi thành ý tưởng rồi kiểm tra xem ý tưởng có hoạt động hay không. Tại Trường THCS và THPT Chu Văn An, tỉnh Quảng Trị, thầy Dương Đình Quân hướng dẫn dự án STEM – Robotics 6 chế tạo gậy thông minh cho người khiếm thị, trong chuỗi tiết dạy đổi mới hướng tới Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Học sinh thảo luận, chia việc, thiết kế mô hình và lập trình cảm biến để gậy phát tín hiệu khi gặp vật cản, hỗ trợ người khiếm thị di chuyển. Đây là bài học thuyết phục hơn một bài tập lắp ráp đơn thuần: sản phẩm hướng đến nhu cầu của người khác, nên kỹ thuật đi cùng sự thấu cảm.
Từ ý tưởng đến thử nghiệm
Sáng tạo học sinh không xuất hiện chỉ vì các em được giao một bộ linh kiện. Nó được rèn qua những bước có thể quan sát: dự đoán, tìm hiểu hiện tượng, đề xuất phương án, thiết kế, thử rồi điều chỉnh. Tại Ngày hội STEM ở Trường THCS Trọng Điểm, phường Hạ Long, học sinh làm thí nghiệm, thiết kế mô hình, lắp ráp robot và tái chế vật liệu thành công cụ học tập. Các hoạt động trải rộng trên 12 chủ đề, từ khoa học, toán học, kỹ thuật, kiến trúc đến trí tuệ nhân tạo, môi trường và sáng tạo. Tại dự án cây gậy thông minh, các nhóm cũng phải phối hợp từ khâu lên ý tưởng đến lập trình cảm biến và thử khả năng cảnh báo vật cản. Những thử nghiệm như vậy giúp học sinh nhìn thấy khoảng cách giữa một ý tưởng nghe có vẻ hay và một sản phẩm dùng được. Hoạt động STEM có ý nghĩa nhất khi học sinh được phép phát hiện lỗi, sửa thiết kế và giải thích vì sao phiên bản sau tốt hơn.
Đổi mới dạy học phải thay đổi vai trò trong lớp
Thiết bị mới không tự tạo ra đổi mới dạy học. Điều quan trọng hơn là giáo viên chuyển từ truyền đạt đáp án sang thiết kế tình huống để học sinh tự tìm tòi, trao đổi và vận dụng kiến thức. Phó Hiệu trưởng Đặng Thị Khánh Quyên cho biết Trường THCS và THPT Chu Văn An lấy học sinh làm trung tâm, khuyến khích các em chủ động khám phá và áp dụng điều đã học vào thực tiễn. Các tiết thao giảng đồng thời tạo dịp để giáo viên chia sẻ kinh nghiệm và xem xét hiệu quả tổ chức bài học. Cách tiếp cận này cũng hiện diện tại Trọng Điểm: hoạt động trải nghiệm STEM được nối với bài dạy minh họa và trao đổi chuyên môn, tạo không gian để giáo viên, học sinh cùng xây dựng kiến thức. Bộ Giáo dục và Đào tạo gần đây ban hành Thông tư 86/2026/TT-BGDĐT về tổ chức hoạt động giáo dục STEM tích hợp trong giáo dục phổ thông. Quy định tạo khuôn khổ, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào việc mỗi giờ học có cho học sinh cơ hội suy nghĩ và làm việc thực chất hay không.
Khi lớp học mở ra không gian cộng đồng
Trải nghiệm công nghệ bên ngoài một tiết học riêng lẻ có thể mở rộng động lực khám phá. Ngày hội STEM tổ chức ngày 31/10 tại Trường THCS Trọng Điểm thu hút hơn 2.000 học sinh, giáo viên của trường cùng đại diện 10 trường trong cụm, một số trường THPT và doanh nghiệp công nghệ. Tại phường Hà Tu, một ngày hội khoa học và đổi mới công nghệ dành cho thanh thiếu niên trong tháng 8 thu hút hơn 500 đại biểu, giáo viên, đoàn viên và học sinh. Người tham gia trải nghiệm lập trình kéo thả, xe kỹ thuật UGOT, robot hình người, kính thực tế ảo và các dự án STEM đạt giải của học sinh Trường THPT Vũ Văn Hiếu. Quy mô đông người tạo cơ hội tiếp xúc, nhưng không nên là thước đo duy nhất. Điều đáng giữ lại là những trải nghiệm giúp học sinh nối kiến thức với vấn đề thật, như cây gậy cảnh báo vật cản cho người khiếm thị. Khi đổi mới dạy học gắn với thử nghiệm và ích lợi cộng đồng, STEM không còn là hoạt động bên lề: đó là cách học sinh tập làm người kiến tạo, biết hợp tác và chịu trách nhiệm với điều mình làm.
