Chuyển đổi xanh không đồng nghĩa với bắt buộc dùng xe điện
Chuyển đổi xe điện là quá trình khuyến khích người dân và doanh nghiệp lựa chọn phương tiện chạy điện hoặc phương tiện phát thải thấp, dựa trên nhu cầu sử dụng, khả năng chi trả và điều kiện hạ tầng, thay vì áp đặt một loại phương tiện cho tất cả. Ngày 5/11, Văn phòng Chính phủ ban hành công văn truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về việc hoàn thiện Chiến lược phát triển dịch vụ vận tải và chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh trong giao thông vận tải. Yêu cầu cốt lõi rất rõ: không quy định bắt buộc, cũng không tạo ra lộ trình có thể được hiểu là bắt buộc, để người dân, doanh nghiệp phải chuyển sang phương tiện thuần điện, nhất là xe cơ giới đường bộ. Đây là hướng đi hợp lý: mục tiêu giảm phát thải cần thiết, nhưng không thể đạt được bền vững bằng cách tước đi quyền lựa chọn trước khi các điều kiện thay thế đã sẵn sàng.
Quyền lựa chọn phải đi cùng khả năng sử dụng
Với nhiều hộ gia đình, xe máy xăng vẫn là phương tiện đi lại chủ yếu; vì vậy chỉ đạo không ép buộc nhận được sự đồng tình của người dân. Việc chọn xe không chỉ phụ thuộc vào xu hướng công nghệ mà còn ở giá mua, quãng đường di chuyển, thời gian sạc và nơi đỗ. Xe điện có ưu điểm về vận hành và phát thải tại chỗ, nhưng khoản đầu tư ban đầu có thể là trở ngại với người lao động; người đi xa hoặc cần dùng xe liên tục cũng phải tính đến khả năng sạc. Tại chung cư và nhà trọ, nơi sạc phù hợp không phải lúc nào cũng có sẵn. Do đó, chính sách xe điện sẽ thiếu sức thuyết phục nếu chỉ nêu đích đến mà bỏ qua điều kiện để người dân sử dụng phương tiện mới. Khuyến khích chuyển đổi cần đi kèm hạ tầng, hỗ trợ và thời gian thích ứng đủ dài.
Giảm phát thải bằng nhiều con đường
Phương tiện xanh không chỉ có xe thuần điện. Xe hybrid, xe động cơ đốt trong tiết kiệm nhiên liệu và phương tiện công cộng đều có thể góp phần giảm tác động môi trường, nếu được sử dụng và quản lý đúng cách. Một người dùng ô tô hybrid tại Hà Nội cho biết xe tiêu thụ khoảng 3–4 lít/100 km và khi chạy chậm trong đô thị hầu như dùng động cơ điện. Ví dụ này không thay thế đánh giá rộng hơn về phát thải, nhưng cho thấy chính sách nên tính đến tiến bộ công nghệ thay vì đồng nhất chuyển đổi xanh với việc loại bỏ ngay xe xăng. Giảm phát thải giao thông đòi hỏi phối hợp phát triển giao thông công cộng, cải thiện hạ tầng, khuyến khích phương tiện tiết kiệm năng lượng và kiểm soát xe phát thải cao. Cách tiếp cận nhiều hướng vừa mở rộng lựa chọn, vừa tránh đặt toàn bộ gánh nặng chuyển đổi lên từng người sở hữu xe.
Khuyến khích có mục tiêu, kiểm soát có lộ trình
Không bắt buộc chuyển sang xe điện không có nghĩa là trì hoãn hành động vì chất lượng không khí. Quốc hội đang thảo luận dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, trong đó có đề xuất lập vùng phát thải thấp theo lộ trình khả thi, công khai và hạn chế ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, kinh doanh; nguyên tắc được nêu là ưu tiên kiểm soát phương tiện phát thải cao. Hà Nội dự kiến thí điểm vùng phát thải thấp từ 1/7 tại khu vực Hồ Gươm và chợ đêm phố cổ, với biện pháp điều tiết phương tiện theo khung giờ; từ ngày 1/1/2028 đến hết năm 2029, phạm vi dự kiến mở rộng tới khu vực lõi trung tâm và Thủ Thiêm. Trong lúc hoàn thiện các dự thảo chiến lược và chương trình, Bộ Xây dựng được giao báo cáo Thủ tướng trước ngày 15/11.
Định hướng đúng không phải là buông lỏng mục tiêu xanh, mà là thiết kế chính sách theo mức phát thải và điều kiện thực tế. Ưu đãi phương tiện công cộng, xe dùng năng lượng tái tạo và phương tiện tiết kiệm nhiên liệu có thể song hành với kiểm soát nghiêm hơn đối với xe gây ô nhiễm cao. Khi hạ tầng và lựa chọn thay thế đủ thuận tiện, chuyển đổi sẽ có cơ sở để diễn ra rộng rãi mà không biến thành gánh nặng áp đặt. Kết luận nên rõ ràng: cần giảm phát thải, nhưng con đường tới mục tiêu ấy phải linh hoạt, công bằng và đặt khả năng thích ứng của người dân, doanh nghiệp vào trung tâm.
