Từ người nhận cảnh báo đến người chủ động hành động
Dự án CyberZ là chương trình truyền thông cộng đồng nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức và kỹ năng để phòng ngừa, nhận diện, ứng phó với lừa đảo trực tuyến, đồng thời khuyến khích họ chia sẻ cảnh báo tới cộng đồng. Ngày 29/10, Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam và TikTok Việt Nam công bố dự án tại Hà Nội; lễ phát động diễn ra tại Trường Đại học Điện lực với sự tham dự của đông đảo sinh viên. Sinh viên ở Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh cũng hưởng ứng qua các điểm cầu kết nối. Đây là lựa chọn đúng hướng: thay vì để người trẻ chỉ tiếp nhận những lời nhắc chung chung, CyberZ đặt họ vào vị trí có thể học, thực hành và truyền đạt lại điều hữu ích. Muốn sinh viên chống lừa đảo hiệu quả, chương trình cần biến nhận thức thành thói quen ứng phó, chứ không dừng ở một buổi phát động.
Am hiểu công nghệ không đồng nghĩa miễn nhiễm
Lý do cần chuyển từ cảnh báo sang rèn luyện là các chiêu trò đang thay đổi cùng công nghệ. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính; kẻ gian còn khai thác lòng tin, tình cảm hoặc nỗi sợ để thao túng nạn nhân. Sinh viên quen dùng nền tảng số vẫn có thể mắc bẫy: những vụ việc liên quan đến thủ đoạn “bắt cóc online” cho thấy thao tác công nghệ thành thạo không bảo đảm khả năng tự bảo vệ. Vì thế, kỹ năng an toàn số không thể chỉ là biết sử dụng ứng dụng hay nhận ra một đường dẫn lạ. Người trẻ cần tập dừng lại trước yêu cầu khẩn cấp, kiểm chứng danh tính và thông tin qua kênh độc lập, bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời tìm trợ giúp phù hợp. CyberZ có ý nghĩa khi giúp những phản xạ đó thành kỹ năng có thể dùng trong đời sống.
Thực hành, sáng tạo và lan tỏa cảnh báo
CyberZ kết hợp cung cấp kiến thức với thực hành và sáng tạo nội dung, một cách tiếp cận có cơ hội đưa việc nhận diện lừa đảo mạng ra khỏi phạm vi khẩu hiệu. Cổng thông tin CyberZ cho phép người dùng tiếp cận tài liệu, kiểm tra kiến thức, thực hành nhận diện tình huống thường gặp và nâng cao khả năng ứng phó. Cuộc thi CyberZ Challenge tạo không gian để sinh viên đề xuất ý tưởng truyền thông và giải pháp; những ý tưởng nổi bật sẽ được hoàn thiện, kết nối nguồn lực để triển khai trong cộng đồng. Trên TikTok, hashtag #LuaDaoTrucTuyen đã có hơn 151.500 nội dung được đăng tải tính đến thời điểm bài nguồn ghi nhận. Con số này gợi ra một kênh lan tỏa đáng kể, nhưng lượng bài đăng tự nó chưa chứng minh người xem đã biết cách xử lý khi bị nhắm tới. Giá trị nằm ở nội dung chính xác, dễ áp dụng và được chia sẻ có trách nhiệm.
Khuyến khích sinh viên lên tiếng cũng đòi hỏi ranh giới rõ ràng. Các bạn có thể cảnh báo có căn cứ, hướng dẫn kiểm chứng và chuyển thông tin tới cơ quan có thẩm quyền; không nên tự điều tra hay kết luận thay lực lượng chức năng. Đây là điểm quan trọng để hoạt động lan tỏa giúp cộng đồng cảnh giác mà không vô tình khuếch đại tin sai hoặc gây hại cho người liên quan. Bởi vậy, nội dung CyberZ tạo ra cần đi cùng trách nhiệm kiểm chứng và chỉ dẫn hành động cụ thể.
Thước đo thành công là khả năng ứng phó
CyberZ đặt ra một hướng đi đáng khuyến khích: xem sinh viên không chỉ là đối tượng cần bảo vệ mà còn là người có thể góp phần bảo vệ bạn bè, gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, dự án chỉ tạo được thay đổi bền vững nếu kết nối được cơ quan chức năng, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ, báo chí và người trẻ, đồng thời đánh giá kết quả qua năng lực vận dụng chứ không chỉ số hoạt động hay lượt xem. Sinh viên có nhận diện được dấu hiệu đáng ngờ, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và biết tìm đúng nơi hỗ trợ hay không — đó mới là phép thử thực chất. Nếu các ý tưởng từ cuộc thi được tiếp tục hoàn thiện, còn nội dung trên hashtag hướng dẫn người xem cách phòng tránh rõ ràng, mạng lưới “chiến binh số” có thể trở thành một nguồn hỗ trợ thiết thực. Cuối cùng, chống lừa đảo không thể dựa vào cảnh giác của riêng từng cá nhân: cần kiến thức dùng được, hành động có trách nhiệm và sự phối hợp lâu dài.
