Bỏ tiền kiểm không có nghĩa là bỏ trách nhiệm
Hậu kiểm PCCC là cách quản lý trong đó công trình, phương tiện được đưa vào sử dụng sau khi chủ thể liên quan tự tổ chức nghiệm thu, còn cơ quan nhà nước kiểm tra việc tuân thủ sau đó. Đây không phải là miễn trừ nghĩa vụ an toàn, mà là chuyển trọng tâm kiểm soát từ trước sang sau.
Sáng 26/10, Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại tán thành chủ trương cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục khi thẩm tra dự án sửa đổi các luật liên quan, đồng thời đề nghị làm rõ trách nhiệm pháp lý nếu chủ đầu tư tự nghiệm thu. Dự thảo đề xuất bỏ thủ tục cơ quan nhà nước kiểm tra, chấp thuận kết quả nghiệm thu phòng cháy trước khi công trình hoạt động; chủ đầu tư, chủ sở hữu và chủ phương tiện có thể đưa tài sản vào sử dụng sau khi hoàn thành nghiệm thu.
Đề xuất này điều chỉnh quy định cho phù hợp với việc Chính phủ đã bãi bỏ thủ tục kiểm tra trong đợt cắt giảm hành chính giữa năm 2026. Hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phù hợp với chủ trương phân cấp, giảm thủ tục; nhưng giảm thời gian chờ chỉ đáng giá nếu trách nhiệm chủ đầu tư được quy định đủ cụ thể để có thể kiểm tra và xử lý khi xảy ra sai phạm.
Ai chịu trách nhiệm khi công trình được tự nghiệm thu?
Câu trả lời không thể dừng ở việc chủ đầu tư ký biên bản. Cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và chủ sở hữu trong việc tổ chức nghiệm thu, bảo đảm công trình được thi công, lắp đặt đúng thiết kế PCCC đã thẩm định. Nói cách khác, quyền đưa công trình vào sử dụng phải đi cùng nghĩa vụ chứng minh các yêu cầu an toàn đã được thực hiện.
Phạm vi trách nhiệm còn bao gồm người đứng đầu cơ sở, hộ gia đình và chủ phương tiện giao thông. Các chủ thể này phải tuân thủ thiết kế ban đầu và duy trì điều kiện an toàn theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong quá trình sử dụng; với phương tiện, dự thảo cần làm rõ ai có quyền quyết định đưa vào hoạt động và người đó chịu trách nhiệm pháp lý ra sao.
Đơn vị tư vấn nghiệm thu độc lập cũng không thể là mắt xích mờ nhạt. Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định cụ thể tiêu chuẩn năng lực của đơn vị này để hạn chế nguy cơ cháy, nổ. Nếu trách nhiệm giữa chủ đầu tư, chủ sở hữu, người quyết định đưa tài sản vào sử dụng và tư vấn không được phân định, việc tự nghiệm thu dễ biến thành thủ tục trên giấy, còn hậu quả an toàn lại bị đẩy sang người dân.
Hậu kiểm phải dựa trên rủi ro, không chỉ dựa vào hồ sơ
Một cơ chế hậu kiểm có ý nghĩa phải phát hiện được sai lệch sau khi công trình hoạt động, thay vì chỉ lưu trữ kết quả nghiệm thu do chủ đầu tư lập. Cơ quan thẩm tra đề nghị tăng cường kiểm tra sau sử dụng, chia sẻ dữ liệu điện tử và phân loại công trình theo mức độ nguy cơ cháy, nổ. Công trình rủi ro cao cần được ưu tiên kiểm tra định kỳ, đột xuất, thay vì được đối xử như cơ sở ít nguy cơ.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt lưu ý rằng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải đi cùng cơ chế xác định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro thực chất. Đây là điều kiện cốt lõi: nếu cơ quan quản lý thiếu dữ liệu, nhân lực hoặc tiêu chí chọn đối tượng kiểm tra, việc bỏ một cửa kiểm soát có thể tạo khoảng trống thay vì giảm gánh nặng hành chính.
Dự thảo cũng đề cập cơ sở, phương tiện và hộ gia đình bị đình chỉ trước ngày 1/7/2025 do không bảo đảm an toàn có thể hoạt động trở lại sau khi khắc phục vi phạm và thông báo cho cơ quan chuyên ngành, không phải chờ quyết định cho phép. Quy định này càng cho thấy hậu kiểm cần có quy trình xác minh và chế tài rõ ràng để việc thông báo không bị hiểu thành tự xác nhận an toàn.
Cắt thủ tục chỉ thuyết phục khi trách nhiệm có thể truy cứu
Dự thảo sửa đổi 12 điều của Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, bên cạnh 14 điều của luật về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ. Quốc hội đã thảo luận tại tổ sáng 26/10; theo kế hoạch được nêu, dự án dự kiến được thảo luận tại hội trường ngày 5/11 và biểu quyết thông qua ngày 21/11.
Trước khi thông qua, cần làm rõ cách xác định lỗi khi công trình sai thiết kế, tiêu chuẩn năng lực tư vấn, quyền quyết định đưa phương tiện vào sử dụng và cách ưu tiên hậu kiểm theo mức độ nguy cơ. Cũng cần rà soát quy định chuyển tiếp để không phát sinh khoảng trống pháp lý, nhất là với cơ sở hiện hữu đang phải khắc phục điều kiện an toàn.
Bỏ bước cơ quan nhà nước chấp thuận nghiệm thu có thể giúp công trình vận hành sớm hơn, nhưng không thể đồng nghĩa với việc giảm chuẩn an toàn. Kết quả cải cách phải được đo bằng khả năng ngăn cháy, phát hiện vi phạm và quy trách nhiệm đến đúng chủ thể. Chỉ khi hậu kiểm PCCC có dữ liệu, kiểm tra theo rủi ro và trách nhiệm pháp lý rõ ràng, việc cắt thủ tục mới là cải cách an toàn chứ không phải chuyển phần rủi ro sang cộng đồng.
