Hai tuyến hầm, một bước tiến về quy mô
Hầm dẫn nước là công trình ngầm đưa nước từ hồ chứa hoặc đập đầu mối đến nhà máy thủy điện, giúp kết nối những vị trí cách xa nhau qua địa hình núi rừng. Hai tuyến tại Thượng Kon Tum và Nậm Chiến 1 cho thấy quy mô ngày càng lớn của loại hạ tầng này: một tuyến dài khoảng 17,5 km, tuyến kia dài 9.155 m. Theo Công ty Cổ phần Tư vấn xây dựng điện 1, hầm Thượng Kon Tum hiện là đường hầm dẫn nước dài nhất Việt Nam và được mô tả là dài nhất Đông Nam Á. Nậm Chiến 1 từng giữ danh hiệu tuyến dẫn nước áp lực dài nhất Việt Nam khi hoàn thành. Các kỷ lục ấy không chỉ nằm ở con số; chúng phản ánh cách công trình ngầm mở đường cho thủy điện khai thác chênh lệch địa hình mà không cần đặt hồ, đập và nhà máy cạnh nhau.
So sánh trực tiếp, tuyến Thượng Kon Tum dài gần gấp đôi Nậm Chiến 1. Cấu tạo cũng khác: Thượng Kon Tum có 5 km đầu dạng móng ngựa, tiếp nối khoảng 12 km tiết diện tròn đường kính 4,5 m; hầm Nậm Chiến 1 có đường kính 3,8 m.
Chức năng dẫn nước quyết định ý nghĩa công trình
Chiều dài chỉ là một phần của câu chuyện. Hầm Thượng Kon Tum dẫn nước từ hồ chứa trên sông Đắk Nghé đến nhà máy ở khu vực sông Đăk Lô; hệ thống tận dụng độ chênh cao để tạo cột nước 944 m. Nhà máy có hai tổ máy, tổng công suất 220 MW và sản lượng thiết kế bình quân khoảng 1.094 triệu kWh mỗi năm. Sau khi tổ máy số 1 hòa lưới ngày 24/3/2021, nhà máy phát điện thương mại từ tháng 4/2021 và hoàn tất thủ tục nghiệm thu vào năm 2024. Với người sử dụng điện, vai trò của hạ tầng này thể hiện ở nguồn điện được đưa vào hệ thống, chứ không chỉ ở chiều dài đào xuyên núi.
Tại Nậm Chiến 1, tuyến dẫn nước áp lực nối khu vực đập đầu mối ở xã Ngọc Chiến với nhà máy tại Chiềng Muôn, huyện Mường La. Nhà máy có công suất 200 MW; khi cả hai tổ máy vận hành, sản lượng có thể đạt khoảng 814 triệu kWh mỗi năm. Tổ máy đầu tiên, công suất 100 MW, hòa lưới ngày 14/1/2013. Hai ví dụ cho thấy đường hầm Việt Nam kiểu thủy điện đường dẫn là mắt xích sản xuất năng lượng, không phải hạng mục tách rời.
Địa chất và độ chính xác là phép thử
Đào một tuyến dài gần 18 km qua nhiều tầng địa chất, đới đứt gãy và khu vực có lượng nước ngầm lớn là thách thức đáng kể với Thượng Kon Tum. Dự án kết hợp khoan nổ thông thường với máy đào hầm TBM trên một phần tuyến. Tuy nhiên, những dữ kiện được công bố chưa đủ để đánh giá sâu hiệu quả, mức độ an toàn hay ưu thế công nghệ giữa các phương pháp thi công. Nêu giới hạn ấy là cần thiết: chiều dài kỷ lục không tự nó chứng minh một công nghệ vượt trội.
Nậm Chiến 1 đưa ra một thước đo khác về năng lực tổ chức: hai mũi đào từ hai phía sườn núi gặp nhau ngày 8/5/2010, với độ lệch được công bố chỉ 3–5 cm. Công trình khởi công năm 2007, do đội ngũ trong nước đảm nhiệm thiết kế và thi công. Chi tiết này làm nổi bật yêu cầu khảo sát, định vị và kiểm soát hướng đào; nhưng cũng không thay thế được hồ sơ kỹ thuật đầy đủ để kết luận toàn diện về công nghệ.
Hạ tầng ngầm cần được nhìn như một hệ thống
Đặt hai công trình cạnh nhau cho thấy quy mô hạ tầng thủy lợi phục vụ thủy điện không thể chỉ tính bằng mét hầm. Cần nhìn cả tuyến dẫn, chênh cao, điểm nối với nhà máy và nhiệm vụ vận hành. Nậm Chiến 1 còn có đoạn ống hở bọc bê tông dài hơn 300 m, giếng nghiêng dài trên 194 m và tháp điều áp cao 460 m; Thượng Kon Tum dùng hệ thống điều áp bằng khí nén để hạn chế nước va khi phụ tải thay đổi. Những hạng mục phụ trợ ấy cho thấy đường hầm là một phần của hệ thống thủy công liên kết.
Kết luận đáng chú ý không chỉ là Thượng Kon Tum vượt Nậm Chiến 1 về chiều dài. Hai tuyến cho thấy công trình ngầm có thể giải quyết bài toán đưa nước qua núi để tạo nguồn điện, đồng thời đặt ra yêu cầu cao về địa chất, kiểm soát thi công và vận hành an toàn. Muốn đánh giá sâu hơn về công nghệ, cần thêm dữ liệu kỹ thuật có thể kiểm chứng; còn với thông tin hiện có, quy mô và chức năng đã đủ khẳng định vai trò thiết yếu của những đường dẫn nước này.
